تفسیر:المیزان جلد۱۹ بخش۴۱

از الکتاب
→ صفحه قبل صفحه بعد ←



مدت عده طلاق

وَ الَّئِى يَئسنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسائكمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتهُنَّ ثَلَثَةُ أَشهُرٍ ... كلمه «ارتياب » كه مصدر فعل «ارتبتم » است به معناى شك و ترديد، و در خصوص آيه منظور شك در يائسه شدن است ، چون ممكن است زنى حيض نبيند، ولى شك داشته باشد كه حيض نديدنش به خاطر كبر سن است ، يا به خاطر عارضه اى مزاجى است . پس معناى آيه اين است كه آن زنانى كه از حيض يائسه مى شوند، اگر در علت يائسه شدنشان شك داشتيد كه آيا به خاطر رسيدن به حد يائسگى است ، يا به خاطر عارضه مزاجى است در صورتى كه طلاقشان داديد بايد سه ماه عده نگه بدارند. «و اللائى لم يحضن » - اين جمله عطف است بر جمله «و اللائى يئسن ...»، و معنايش اين است كه زنانى كه در سن حيض ديدن حيض نديدند نيز عده طلاقشان سه ماه است . «و اولات الاحمال اجلهن ان يضعن حملهن » - يعنى منتهاى زمان عده زنانى كه آبستن هستند و طلاق گرفته اند، روزى است كه وضع حمل كرده باشند. «و من يتق اللّه يجعل له من امره يسرا» - يعنى كسى كه از خدا بترسد، خداى تعالى برايش آسانى قرار مى دهد،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۱

يعنى شدايد و مشقت هايى را كه برايش پيش مى آيد آسان مى سازد. و بعضى گفته اند: معنايش اين است كه امور دنيا و آخرت را برايش آسان نموده ، يا فرجى دنيايى برايش مى فرستد، و يا عوضى آخرتى به او مى دهد. ذَلِك أَمْرُ اللَّهِ أَنزَلَهُ إِلَيْكمْ ... يعنى آنچه خداى تعالى در آيات قبلى بيان كرد احكامى است كه او به سوى شما نازل كرد، و در اينكه فرمود: «و من يتق اللّه يكفر عنه سيئاته و يعظم له اجرا» دلالتى هست بر اينكه پيروى اوامر خدا خود مرحله اى است از تقوى ، مانند اجتناب از محرمات كه آن هم مرحله اى ديگر از تقوى است ، و شايد اين دلالت براى آن باشد كه امتثال اوامر هم ملازم با اجتناب از حرام است ، و آن حرام عبارت است از ترك امتثال . و معناى «تكفير سيئات » پوشاندن آن به وسيله مغفرت است ، و مراد از سيئات گناهان صغيره است ، در نتيجه تقوى تنها براى گناهان كبيره باقى مى ماند، و مجموع جمله «و من يتق اللّه يكفر عنه سيئاته و يعظم له اجرا» در معناى آيه شريفه زير مى باشد كه فرموده : «ان تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم و ندخلكم مدخلا كريما»، و از اين دو آيه شريفه بر مى آيد كه مراد معصوم (عليه السلام ) هم كه در تعريف تقوى فرمود: «عبارت است از ورع از محارم خدا» همان گناهان كبيره است . و نيز بر مى آيد كه مخالفت با احكامى كه خداى تعالى درباره طلاق و عده نازل فرموده از گناهان كبيره است چون تقوايى كه در آيه شريفه ذكر شده مشتمل بر مسائل مذكور نيز مى شود، و ممكن نيست كه مسائل خود آيه را شامل نگردد، پس مخالفت مذكور جزو سيئات قابل تكفير نيست ، و گرنه نظم و معناى آيه مختل مى شود. أَسكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْث سكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ ... راغب در مفردات مى گويد: كلمه «من وجدكم » به معناى تمكن و مقدار توانگريتان است ، چون غنى را «وجدان » و «جده » مى خوانند، و بعضى قرائت كلمه «وجد» را هم به فتحه واو حكايت كرده اند هم به ضمه و هم به كسره . ضمير «هن » به مطلقات ، يعنى زنان طلاقى بر مى گردد، و اين معنا را سياق تاءييد مى كند.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۲

و معناى آيه اين كه زنانى را كه طلاق داده ايد بايد در همان مسكن كه خودتان ساكنيد سكنى بدهيد، البته هر كس به مقدار وجدش ، آن كس ‍ كه توانگر است به قدر توانگريش ، و آنكه فقير است باز به مقدار توانائيش . «و لا تضاروهن لتضيقوا عليهن » - يعنى حق نداريد ضررى متوجه آنان كنيد تا ماندن در آن سكنى برايشان دشوار شود، و از نظر لباس و نفقه در مضيقه شان قرار دهيد.

تكليف بچه شيرخوار زن مطلقه

«و ان كن اولات حمل فانفقوا عليهن حتى يضعن حملهن » - معناى اين قسمت از آيه روشن است ، مى فرمايد: اگر زنان طلاقى حامله باشند، بايد نفقه آنان را بدهيد تا فرزند خود را بزايند. «فان ارضعن لكم فاتوهن اجورهن » - يعنى اگر حاضر شدند نوزاد خود را شير دهند، بر شما است كه اجرت شير دادنشان را بدهيد، چون اجرت رضاعت در حقيقت نفقه فرزند است ، كه به گردن پدر است . «و اتمروا بينكم بمعروف » - «ائتمار» كه فعل «ائتمروا» از آن مشتق است ، وقتى در مورد چيزى استعمال مى شود، معناى مشورت كردن درباره آن چيز را مى دهد، به طورى كه طرفهاى مشورت به يكديگر امر كنند، و در آيه مورد بحث كه ائتمار به صيغه امر آمده و فرموده «ائتمار بكنيد»، خطابش به زن و مرد است ، مى فرمايد: درباره فرزند خود مشورت كنيد تا به نحوى پسنديده و عادى به توافق برسيد، به طورى كه هيچ يك از شما و فرزندتان متضرر نشويد، نه مرد با دادن اجرت زيادتر از حد معمول متضرر شود، و نه زن با كمتر گرفتن ، و نه فرزند با كمتر از دو سال شير خوردن متضرر گردد، و همچنين ضررهاى ديگرى كه ممكن است پيش آيد به هيچ يك از شما متوجه نشود. «و ان تعاسرتم فسترضع له اخرى » - هر چند معناى تحت اللفظى اين جمله اين است كه اگر يكى از شما خواست به طرف ديگر ضرر برساند، و اختلافتان برطرف نگرديد، به زودى زنى ديگر غير از مادر طفل او را شير خواهد داد، ولى منظور اين است كه بايد به زودى وقبل از آنكه كودك گرسنه شود، زنى ديگر آن كودك را شير دهد. لِيُنفِقْ ذُو سعَةٍ مِّن سعَتِهِ بايد صاحب سعه از سعه خود انفاق كند. و انفاق از سعه به معناى توسعه دادن در انفاق است ، و امر در اين جمله متوجه توانگران است ، مى فرمايد مردان توانگر وقتى همسر بچه دار خود را طلاق مى دهند، بايد در ايام عده و ايام شيرخوارى كودكشان ، به زندگى مطلقه و كودك خود توسعه دهند.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۳

«و من قدر عليه رزقه فلينفق مما اتيه اللّه » - «قدر رزق » به معناى تنگى روزى است ، و كلمه «ايتاء» به معناى عطا كردن است ، مى فرمايد: و كسى كه فقير و در تنگناى معيشت است ، و نمى تواند به زندگى همسر طلاقى و كودك شيرخوارش توسعه دهد، هر قدر كه مى تواند از مالى كه خداى تعالى به او عطا كرده به ايشان انفاق كند. «لا يكلف اللّه نفسا الا ما اتيها» - يعنى خداى تعالى هيچ كسى را تكليف ما لا يطاق نمى كند، هر كسى را به قدر توانائيش تكليف مى فرمايد، در مساءله مورد بحث هم به مرد تهى دست تكليف توسعه نكرده است ، بنابراين ، جمله مورد بحث مى خواهد حرج را از تكاليف الهى كه يكى از آنها انفاق همسر مطلقه است نفى كند. «سيجعل اللّه بعد عسر يسرا» - در اين جمله به اشخاص تهى دست تسليت و دلدارى داده ، مژده مى دهد كه به زودى خداى عزوجل بعد از تنگدستى و سختى ، گشايش و رفاه مى دهد. بحث روايتى

(رواياتى در ذيل آيات طلاق ، راجع به احكام طلاق ، عده ، رجوع و....)

در الدر المنثور است كه : ابن مردويه از ابى سعيد خدرى روايت كرده كه گفت : سوره نساء كوتاه ، هفت سال بعد از سوره نسائى كه جنب سوره بقره است نازل گرديد. مؤ لف : منظور از سوره نساء كوتاه ، همين سوره طلاق است . و در همان كتاب آمده كه مالك ، شافعى ، عبد الرزاق ، (در كتاب المصنف )، احمد، عبد بن حميد، بخارى ، مسلم ، ابو داوود، ترمذى ، نسائى ، ابن ماجه ، ابن جرير، ابن منذر، ابو يعلى ، ابن مردويه ، و بيهقى ، (در كتاب سنن خود) همگى از پسر عمر روايت كرده اند كه خود او گفت : همسر خود را در حال حيض طلاق دادم ، و جريان را براى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) گفتم ، حضرت در خشم شد و فرمود: بايد برگردى و او را نگه بدارى تا از حيض پاك شود، و دوباره حيض ‍ ببيند و باز پاك شود، آن وقت اگر خواستى طلاقش دهى ، يعنى در حال طهارتش و قبل از آنكه با او عمل زناشويى انجام دهى طلاق بدهى ، اين است آن عده اى كه خداى تعالى درباره اش فرمود: «فطلقوهن لعدتهن »، آن گاه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) آيه را اينطور خواند كه : «يا ايها النبى اذا طلقتم النساء فطلقوهن فى قبل عدتهن .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۴

مؤ لف : اينكه آيه را ((فى قبل عدتهن نقل كرده »، قرائت خود ابن عمر است ، و در قرآن كريم «لعدتهن » آمده . و در همان كتاب آمده كه ابن منذر، از ابن سيرين نقل كرده كه درباره جمله «لعل اللّه يحدث بعد ذلك امرا» گفته : اين جمله درباره حفصه دختر عمر نازل شد كه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) او را يكبار طلاق داد، و آيه شريفه «يا ايها النبى اذا طلقتم النساء... يحدث بعد ذلك امرا» نازل شد، و به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) دستور داد كه به طلاق خود رجوع كند. و در كافى به سند خود از زراره از امام باقر (عليه السلام ) روايت كرده كه فرمود: هر طلاقى كه بر طبق سنت و يا بر عده نباشد اعتبار ندارد. زراره اضافه كرده كه به امام باقر عرض كردم «طلاق سنت » و «طلاق عده » را برايم تفسير كن ، فرمود: اما طلاق سنت اين است كه مردى كه مى خواهد همسرش را طلاق دهد، او را زير نظر بگيرد تا حيض شود، و سپس از حيض پاك گردد، آنگاه بدون اينكه با او جماع كرده باشد يك بار طلاق دهد، و دو نفر را هم بر طلاق دادن خود شاهد بگيرد، و سپس زير نظرش داشته باشد تا دو بار خون حيض ببيند و پاك شود، كه اگر براى بار سوم خون ببيند، عده اش تمام شده ، و رابطه زوجيت بين آن دو به كلى قطع گرديده ، به طورى كه اگر بخواهد دوباره با او ازدواج كند، مثل ساير مردان اجنبى خواستگارى است از خواستگاران ، اگر خواست مى تواند با او ازدواج كند، و اگر نخواست نمى كند، و در آن مدت كه او را زير نظر داشت تا از عده در آيد، نفقه و سكنايش را بايد بدهد، و نيز در آن مدت اگر مرد بميرد، زن (مطلقه در عده اش ) از او ارث مى برد، و اگر زن بميرد، مرد از او ارث مى برد، ولى بعد از تمام شدن عده نه ديگر نفقه اى هست ، و نه ارثى . سپس فرمود: و اما طلاق عده كه خداى تعالى درباره اش فرمود: «فطلقوهن لعدتهن و احصوا العده »، چنين است كه اگر مردى از شما خواست همسرش را طلاق عده دهد، بايد او را زير نظر بگيرد تا حيض شود، و سپس از حيض در آيد، آنگاه يكبار طلاقش ‍ دهد، بدون اينكه بعد از پاك شدن با او جماع كرده باشد، و دو نفر شاهد عادل هم گواه بر طلاق بگيرد، و اگر خواست همان روز يا بعد از چند روز البته قبل از آنكه همسرش حيض ببيند، به او رجوع كند، و بر رجوع خود شاهد هم بگيرد، و با او جماع كند، و نزد خود نگه بدارد، تا حيض ببيند، و بعد از حيض ديدن و از حيض خارج شدن ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۵

يكبار ديگر طلاقش دهد، بدون اينكه با او جماع كرده باشد، و شاهد هم بر طلاق دادنش بگيرد، و باز هر وقت خواست البته تا قبل از حيض ‍ ديدن به او رجوع كند، و بر رجوع خود شاهد هم بگيرد، و بعد از رجوع با او جماع كند، و نزد خود نگهدارى كند، تا براى بار سوم حيض ببيند، و چون از حيض خارج شد، قبل از آنكه با او جماع كرده باشد طلاقش ‍ دهد، و بر طلاق دادنش گواه هم بگيرد، در اين صورت ديگر رابطه زناشويى بين او و همسرش به كلى قطع شده ، و ديگر نمى تواند در عده به او رجوع كند، (و يا در خارج عده او را عقد كند)، مگر بعد از آنكه آن زن با مردى ديگر ازدواج بكند، اگر او طلاقش داد آن وقت مى تواند دوباره عقدش كند. زراره مى گويد: شخصى پرسيد: اگر زن از كسانى باشد كه هيچ خون نمى بيند چه بايد كرد؟ فرمود مثل چنين زنى را بايد به طلاق سنت طلاق داد. و صاحب قرب الاسناد به سند خود از صفوان روايت كرده كه گفت : من شنيدم از امام صادق (عليه السلام ) كه مردى به خدمتش آمد، و اين مساءله را پرسيد كه من همسرم را در يك مجلس سه بار طلاق دادم ، فرمود اعتبار ندارد، آنگاه فرمود مگر كتاب خدا را نمى خوانى كه مى فرمايد «يا ايها النبى اذا طلقتم النساء فطلقوهن لعدتهن و احصوا العده و اتقوا اللّه ربكم لا تخرجوهن من بيوتهن و لا يخرجن الا ان ياتين بفاحشه مبينه ». آنگاه فرمود: آيا نمى بينى كه مى فرمايد: «لعل اللّه يحدث بعد ذلك امرا» و سپس فرمود: هر چيزى كه مخالف كتاب خدا و سنت باشد، بايد به كتاب خدا و سنت برگردانده شود. و در تفسير قمى در معناى جمله «لا تخرجوهن من بيوتهن و لا يخرجن الا ان ياتين بفاحشه مبينه »، فرموده : اين عمل براى مرد حلال نيست ، كه زنش را بعد از آنكه طلاق داد - و در مدتى كه مى تواند به او رجوع كند - از خانه خود خارج سازد، و بر خود زن نيز حلال نيست كه از خانه شوهرش بيرون رود، مگر آنكه زن گناهى آشكار مرتكب شود كه در آن صورت مرد مى تواند او را بيرون كند. و كلمه «فاحشه » به معناى آن است كه زن نامبرده يا زناكار باشد و يا از خانه شوهر سرقت كند، و يكى هم از مصاديق فاحشه سليطه شدن بر شوهر است ، كه اگر زن طلاقى يكى از اين اعمال را مرتكب شود،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۶

مرد مى تواند او را از خانه خود خارج سازد. و در كافى به سند خود از وهب بن حفص ، از يكى از دو امام صادق و باقر (عليهماالسلام ) روايت آورده كه درباره زن طلاقى كه در عده است فرموده : عده اش را در خانه اش نگه مى دارد، و در آن ايام زينت خود را براى شوهرش ظاهر مى سازد، «لعل اللّه يحدث بعد ذلك امرا» تا شايد خداى تعالى دوباره محبت وى را در دل شوهرش بيفكند، و نفرت و كينه او را از دل شوهرش بيرون سازد. مؤ لف : در اين معانى و معانى جمله جمله دو آيه مورد بحث روايات ديگرى از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) رسيده است .

چند روايت درباره تقوى ، توكل و كفايت خداوند، درذيل آيه شريفه : «

و من يتق الله يجعل له مخرجا...» و باز در آن كتاب به سند خود از معاويه بن وهب ، از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده كه فرمود: كسى كه خداى تعالى سه به او داده باشد، از سه چيز ديگرش دريغ نمى دارد: كسى كه توفيق دعايش ‍ داده باشند از اجابت دعايش دريغ نمى دارند، و كسى كه توفيق شكرش ‍ دادند از زيادتر كردن نعمتش دريغ نمى دارند، و كسى كه نعمت توكلش ‍ دادند از موهبت كفايتش مضايقه نمى كنند. آنگاه فرمود: آيا كتاب خداى را خوانده اى كه مى فرمايد: «و من يتوكل على اللّه فهو حسبه - كسى كه بر خدا توكل كند» او وى را كافى خواهد بود، «لئن شكرتم لازيدنكم - به طور قطع اگر شكرگزارى كنيد نعمتتان را زياد مى كنم »، «و ادعونى استجب لكم - بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را». و نيز در همان كتاب به سند خود از محمد بن مسلم روايت آورده كه گفت : از امام صادق (عليه السلام ) از كلام خداى عزوجل پرسيدم كه مى فرمايد: «و من يتق اللّه يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب »، فرمود: يعنى در دنيايش به او اين چنين رزق مى دهد. و در الدر المنثور است كه : عبد بن حميد و ابن جرير و ابن ابى حاتم ، از سالم بن ابى الجعد، روايت كرده اند كه گفت : اين آيه ، يعنى آيه «و من يتق اللّه ...» درباره مردى از قبيله اشجع نازل شد كه دچار فقر و بلايى شده بود، دشمن پسرش را اسير گرفته بود، نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) شد، حضرت فرمود: «اتق اللّه و اصبر - از خدا بترس و صبر كن » و پس از چندى پسرش كه اسير شده بود برگشت ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۷

خداى تعالى آزادش كرد، به خانواده اش ملحق شد، در بين راه به چند راس بز دست يافته بود، آنها را هم آورده بود، و جريان را به حضور رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) عرضه داشت ، در همين بين خداى تعالى اين آيه را نازل كرد، حضرت فرمود: آن برها مال خودت باشد. و باز در همان كتاب است كه ابو يعلى و ابو نعيم و ديلمى ، از طريق عطاء بن يسار، از ابن عباس روايت كرده اند كه گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در تفسير آيه «و من يتق اللّه يجعل له مخرجا» فرمود: يعنى از شبهه هاى دنيا و از سكرات مرگ و از شدائد روز قيامت برايش مخرجى قرار مى دهد. و نيز در همان كتاب است كه حاكم (وى حديث را صحيح دانسته )، و ابن مردويه و بيهقى ، از ابوذر روايت كرده اند كه گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) آيه «و من يتق اللّه يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب » را تلاوت كرد، و آن قدر تكرار كرد تا چرتش ‍ گرفت ، و آنگاه فرمود: اى ابوذر اگر تمامى مردم به اين آيه تمسك مى كردند، خدا همه شان را كفايت مى كرد. و نيز در همان كتاب آمده كه ابن ابى حاتم و طبرانى و خطيب ، از عمران بن حصين ، روايت كرده اند كه گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: كسى كه اميد خود را از خلق بريد، و همه اميدش را به خدا بست ، خدا هر مونه از مونه هايش را كفايت مى كند، و از جايى كه خود او احتمالش را هم ندهد روزى مى دهد، و كسى كه همه اميدش به دنيا باشد، خدا او را به همان دنيا واگذار مى نمايد. و نيز آمده كه : ابن ابى حاتم ، از ابن عباس ، و او بدون واسطه از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) روايت كرده كه فرمود: هر كس دوست مى دارد نيرومندترين مردم باشد، بر خدا توكل كند، و هر كس ميل دارد بى نيازترين مردم باشد، بايد به آنچه در دست خدا دارد، اعتمادش ‍ بيشتر از آنچه در دست خود دارد بوده باشد، و كسى كه ميل دارد محترم ترين مردم باشد از خدا بترسد. مؤ لف : در سابق در ذيل بحث پيرامون همين آيات مورد بحث معنايى براى اين گونه روايات كرديم .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۸

چند روايت ديگر درباره طلاق زنان عده ، نفقه آنها و...

و در كافى به سند خود از حلبى ، از امام صادق (عليه السلام ) روايت كرده كه فرمود: عده زنى كه حيض نمى بيند، و مستحاضه اى كه خونش قطع نمى شود، سه ماه است ، و عده زنى كه حيض مى بيند، ولى حيضش ‍ منظم نيست ، سه نوبت حيض ديدن و پاك شدن است . حلبى مى گويد: از آن جناب معناى جمله «ان ارتبتم » را پرسيدم ، و عرضه داشتم : منظور از اين شك و ريبه چيست ؟ فرمود: حيضى كه بيشتر از يك ماه طول بكشد ريبه است ، و صاحبش بايد سه ماه عده نگه دارد، نه اينكه معيار را حيض ديدن قرار دهد (تا آخر حديث ). و نيز در همان كتاب به سند خود از محمد بن قيس از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده كه فرمود: عده زن حامله اى كه مطلقه شده وضع حملش است ، و بر همسر او است كه در اين مدت نفقه او را به طور معروف و معمول بدهد تا فرزندش را بزايد. و نيز در آن كتاب به سند خود از ابى الصباح كنانى از ابى عبداللاهّمام صادق (عليه السلام ) روايت كرده كه گفت : هر گاه مردى همسرش را كه آبستن است طلاق دهد، بايد نفقه او را بپردازد، تا فرزند به دنيا آيد، همين كه فرزندش را زائيد مزد شير دادنش را مى دهد، و نبايد به او ضرر بزند، مگر آنكه زن شيردهى پيدا شود كه مزد كمترى بگيرد، اگر مادر طفل حاضر شد به آن مزد كمتر فرزندش را شير دهد البته او مقدم بر بيگانه است ، چون مادر كودك است ، لذا تا روزى كه بچه از شير گرفته مى شود مزد مى گيرد و شير مى دهد. و صاحب كتاب فقيه به سند خود از ربعى بن عبداللّه و فضيل بن يسار، از امام صادق (عليه السلام ) روايت كرده كه در تفسير جمله «و من قدر عليه رزقه فلينفق مما اتيه اللّه » فرمود: اگر به مقدارى كه از گرسنگى نميرد به او داد، و جامه اش را هم تاءمين كرد، كه هيچ ، و گرنه بايد (حاكم شرع ) بين شوهر و زن طلاقى اش جدايى بيندازد. مؤ لف : اين روايت را صاحب كافى هم به سند خود از ابى بصير از آن جناب روايت كرده . و در تفسير قمى در ذيل جمله «و اولات الاحمال اجلهن ان يضعن حملهن »، آمده كه : زن حامله اگر مطلقه شد، سرآمد عده اش همان وقتى است كه بزايد، و آنچه در شكم دارد بگذارد، حتى اگر بين طلاق و زائيدنش يك روز فاصله شود، پس بعد از زائيدن و پاك شدن مى تواند شوهر كند،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۹

و همچ نين به عكس ، اگر بين طلاق و زائيدن نه ماه طول بكشد، عده اش ‍ نه ماه است ، و نمى تواند شوهر كند، مگر بعد از وضع حمل . و در كافى به سند خود از عبد الرحمان بن حجاج از ابى الحسن (عليه السلام ) روايت كرده كه گفت : من از آن جناب از زن آبستنى سوال كردم كه شوهرش طلاقش داده ، و او بچه اش را سقط كرده ، آيا عده اش با سقط جنين تمام شده يا نه ؟ و اگر سقط به صورت مضغه باشد چطور؟ فرمود: هر چه را كه انداخته باشد، در صورتى كه مشخص باشد كه همان حمل است كه انداخته ، چه تمام باشد و چه ناقص ، عده طلاقش همان سقط است ، و در عده طلاق لازم نيست خلقت بچه اى كه مى آورد تمام شده باشد. و در الدر المنثور است كه ابن منذر از مغيره روايت كرده كه گفت من به شعبى گفتم نمى توانم گفتار على بن ابى طالب را بپذيرم ، كه گفته است : عده زن شوهر مرده آخر دو اجل است . شعبى گفت : اتفاقا نه تنها بايد آن را بپذيرى ، بلكه مانند روشن ترين مطالبى كه پذيرفته اى ، بايد بپذيرى ، براى اينكه همين على بن ابى طالب بارها فرمود: آيه شريفه ((و اولات الاحمال اجلهن ان يضعن ح ملهن ، تنها مربوط به زنان مطلقه است . و نيز در الدر المنثور است كه عبد الرزاق ، از عبيد اللّه بن عبداللّه بن عتبه ، روايت كرده كه گفت : ابو عمرو بن حفص ابن مغيره با على بن ابى طالب به سفر يمن رفت ، از يمن نامه اى به همسرش فاطمه دختر قيس ‍ نوشت ، كه من تو را طلاق داده ام (و اين سومين بار بود كه او را طلاق داد) و به هشام و عباس بن ابى ربيعه نوشت كه نفقه او را بدهند، فاطمه آن نفقه را اندك شمرد و اعتراض كرد، نام بردگان به او گفتند: به خدا سوگند تو اصلا نفقه ندارى مگر اين كه حامله باشى ، كه نيستى ، فاطمه نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) رفت ، و مساءله خود را با آن جناب در ميان نهاد، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: تو نفقه نمى برى . از آن جناب اجازه خواست تا از منزل شوهرش منتقل شود، و حضرت اجازه اش داد.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۰

مروان نزد فاطمه فرستاد، و جريان او را پرسش نمود، فاطمه جريان را براى مروان شرح داد، مروان گفت : من تاكنون چنين چيزى نشنيده ام ، مگر از يك زن ، و ما با اين حرفها حاضرنيستيم ناموس خود را رها كنيم ، اين مطلبى است كه هيچ يك از مردم حاضر به آن نيستند، و خلاصه تو بايد همچنان در خانه شوهرت بمانى ، فاطمه گفت : حاكم بين من و شما كتاب خداست ، و خداى تعالى فرموده : «و لا يخرجن الا ان ياتين بفاحشه مبينه »، تا رسيد به اينجا كه مى فرمايد: «لا تدرى لعل اللّه يحدث بعد ذلك امرا»، آنگاه فاطمه گفت : اين حكم براى زنانى است كه ممكن است شوهرانشان در ايام عده پشيمان شده ، دوباره به زنان خود برگشته ، بخواهند با آنان زندگى كنند، و اين بار سوم است كه همسر من مرا طلاق داده ، ديگر منتظرى چه حادثه اى حادث شود چطور وقتى سخن از نفقه مى شود مى گوييد: چون حامله نيست نفقه نمى برد، و وقتى سخن از آزادى مى شود مى گوييد: نه بايد در خانه حبس باشد، براى چه حبسش مى كنيد. حكم خدا اين است كه وقتى كسى بخواهد همسر خود را طلاق دهد، او را زير نظر بگيرد، تا حيض شود، و از حيض پاك گردد، آنگاه يك بار طلاق دهد، در صورتى كه حيض مى بيند سه بار بايد حيض ببيند، و اگر حيض نمى بيند عده اش سه ماه است ، و اگر حامله باشد عده اش وضع حمل او است ، و اگر شوهر در ايام عده خواست رجوع كند مى تواند رجوع كند، و دو شاهد هم بر رجوع خود بگيرد، همچنان كه خداى تعالى فرمود: «و اشهدوا ذوى عدل منكم »، و اين دو شاهد را هم در هنگام طلاق دادن بگيرد، و هم هنگام رجوع كردن . حال اگر در ايام عده رجوع كرد كه همسر او است ، و شوهرش دو بار ديگر مى تواند او را طلاق دهد، و اگر رجوع نكرد، تا عده اش سر آمد، ديگر نمى تواند رجوع كند، بلكه با همان يك طلاق رابطه اش به كلى قطع شده ، و زن اختيار خود را دارد كه با چه كسى ازدواج بكند، با شوهر سابقش و يا با غير او.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۱

آيات ۸ - ۱۲، سوره طلاق

وَ كَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ عَتَت عَنْ أَمْرِ رَبهَا وَ رُسلِهِ فَحَاسبْنَهَا حِساباً شدِيداً وَ عَذَّبْنَهَا عَذَاباً نُّكْراً(۸) فَذَاقَت وَبَالَ أَمْرِهَا وَ كانَ عَقِبَةُ أَمْرِهَا خُسراً(۹) أَعَدَّ اللَّهُ لهَُمْ عَذَاباً شدِيداً فَاتَّقُوا اللَّهَ يَأُولى الاَلْبَبِ الَّذِينَ ءَامَنُوا قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكمْ ذِكْراً(۱۰) رَّسولاً يَتْلُوا عَلَيْكمْ ءَايَتِ اللَّهِ مُبَيِّنَتٍ لِّيُخْرِجَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ مِنَ الظلُمَتِ إِلى النُّورِ وَ مَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَ يَعْمَلْ صلِحاً يُدْخِلْهُ جَنَّتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنهَرُ خَلِدِينَ فِيهَا أَبَداً قَدْ أَحْسنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً(۱۱) اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ سبْعَ سمَوَتٍ وَ مِنَ الاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنزَّلُ الاَمْرُ بَيْنهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاط بِكلِّ شىْءٍ عِلْمَا(۱۲) ترجمه آيات و چه بسيار قريه ها كه مردمش از دستورات پروردگارشان سرپيچى كردند و فرمان پيامبران او را گردن ننهادند در نتيجه ما آنها را به حساب سختى محاسبه نموده به عذابى عجيب گرفتار كرديم (۸). آن مردم و بال سرپيچى هاى خود را چشيدند و عاقبت امرشان خسران شد (۹). تازه اين عذاب و خسران دنياى آنان بود و خداى تعالى براى آخرت آنان عذابى سخت تهيه ديده ، پس اى خردمندان از مؤ منين از خدا بترسيد، چون خداوند چيزى كه مايه تذكر شما است بر شما نازل كرده (۱۰). رسولى فرستاده تا آيات خدا را براى شما بخواند، آياتى كه روشن است ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۲

تا خدا آنهايى را كه ايمان آورده و اعمال صالح مى كنند از ظلمت ها به سوى نور بيرون كند. و كسى كه به خدا ايمان مى آورد و عمل صالح مى كند خدا او را به بهشت هايى داخل مى كند كه نهرها از زير درختانش ‍ جارى است بهشت هاى جاودانه كه ايشان تا ابد در آن خواهند بود و خدا چه نيكو كرده است رزق چنين كسان را (۱۱). خدايى كه هفت آسمان و از زمين هم مثل آن را بيافريد و امر او در بين آنها پيوسته نازل مى شود تا معلوم گردد كه خدا بر هر چيزى توانا است وخداى تعالى به هر چيزى احاطه علمى دارد (۱۲). بيان آيات اين آيات موعظه و تهديد و بشارت است ، و با اين اندرزها توصيه به تمسك به احكام خدا را تاءكيد مى كند، و يكى از آن احكام همان احكام طلاق و عده است ، و در قرآن كريم هيچ توصيه اى درباره هيچ حكمى به قدر احكام راجعه به زنان تاءكيد نشده ، و اين نيست مگر به خاطر اينكه دنبال اين احكام و اين توصيه ها خبرى هست . وَ كَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ عَتَت عَنْ أَمْرِ رَبهَا وَ رُسلِهِ فَحَاسبْنَهَا حِساباً شدِيداً وَ عَذَّبْنَهَا عَذَاباً نُّكْراً راغب مى گويد: مصدر «عتو» كه فعل «عتت » از آن مشتق است ، به معناى سرباز زدن از اطاعت است . و بنابه گفته راغب كلمه «عتو» قريب المعناى با استكبار است . و نيز درباره كلمه «نكر» گفته : اين كلمه به معناى زيركى و تيزهوشى و سياستمدارى است ، و نيز به معناى پيشامد بسيار دشوارى است كه در انظار غير معروف و غير معمولى باشد. و مراد از آن در خصوص آيه شريفه معناى دوم است . و در مجمع البيان گفته : نكر به معناى منكر و كار بسيار زشتى است كه نظيرش از كسى ديده نشده باشد. و مراد از «قريه »، اهل قريه است ، كه به نحو مجاز از اهل قريه به قريه تعبير مى كنند، نظير آيه «و اسئل القريه »، كه منظور سوال از اهل قريه است ، و جمله «عتت عن امر ربها و رسله » اشاره است به اينكه اهل قريه به خدا كفر ورزيدند و مرتكب شرك شدند، و كفر ديگرى به رسولان خدا ورزيدند،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۳

و دعوت آنان را تكذيب كردند، علاوه بر اين ، به خدا كفر ورزيدند و شرايع او راترك كردند، و به رسولان او كفر ورزيدند و ولايت آنان را نپذيرفتند، با اينكه مامور به ولايت آنان بودند، همچنان كه نظير اين معنا در آيه «و اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول فان توليتم فانما على رسولنا البلاغ المبين » گذشت


→ صفحه قبل صفحه بعد ←