تفسیر:المیزان جلد۱۹ بخش۴۲

از الکتاب
پرش به: ناوبری، جستجو
→ صفحه قبل صفحه بعد ←


مقصود از شدت حساب در جمله «فحاسبناها حسابا شديدا» و شدت حساب در جمله «فحاسبناها حسابا شديدا» عبارت است از سخت گيرى در حساب ، و به اصطلاح مته به خشخاش گذاشتن ، به منظور پاداش يا كيفر تمام و دقيق دادن ، كيفر و پاداشى كه مو به مو با وضع صاحب عمل تطبيق كند. و مراد از اين حساب ، حساب دنيا است ، نه حساب آخرت ، به دليل اينكه در جاى ديگر مى فرمايد: «و ما اصابكم من مصيبه فبما كسب ت ايديكم و يعفوا عن كثير»، و نيز مى فرمايد: «و لو ان اهل القرى امنوا و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء و الارض و لكن كذبوا فاخذناهم بما كانوا يكسبون ». پس آنچه مصيبت به انسان مى رسد - البته آنچه كه در نظر دين مصيبت است - معدل و نتيجه محاسبه اعمال آدمى است ، و خداى تعالى از بسيارى از اعمال عفو نموده ، مسامحه و سهل انگارى مى كند، و مته به خشخاش نمى گذارد، بلكه از اين سخت گيرى در مورد مستكبرين صرفنظر ننموده ، آنهايى كه عارشان مى آيد امر خدا و رسولان خدا را اطاعت كنند، حسابشان را سخت مى گيرد، و هيچ يك از گناهانشان را از قلم نمى اندازد، در نتيجه عذابى مى كند كه بى سابقه و ناشناخته باشد. و معناى آيه اين است كه : چه بسيار قريه ها كه اهلش از امر پروردگارشان گردنكشى نموده ، از اطاعت پيامبر خود استكبار ورزيدند، و در نتيجه ما حساب شديدى از آنها كشيديم ، و در محاسبه اعمالشان به سختى مناقشه كرديم ، و در آخر به عذابى سخت مبتلاشان نموديم ، عذابى كه معهود نبود و سابقه نداشت ، و آن عبارت بود از انقراض نسلشان در دنيا. و اينكه بعضى از مفسرين گفته اند: مراد عذاب آخرت است ، و اگر با فعل ماضى عذبنا تعبير كرده ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۴

از نظر تحقق و حتميت وقوع بوده ، سخن درستى نيست . اين را هم بگوييم كه در جمله «فحاسبناها حسابا شديدا و عذبناها» التفاتى از غيبت (عتت عن امر ربها) به تكلم بكار رفته ، در اول آيه ، خداى تعالى غايب فرض شده ، و در آخر خود خدا گوينده شده است ، و نكته اين التفات اين است كه بر عظمت عذاب دلالت كند. فَذَاقَت وَبَالَ أَمْرِهَا وَ كانَ عَقِبَةُ أَمْرِهَا خُسراً مراد از اينكه فرمود: «اهل قريه وبال امر خود را چشيدند»، اين است كه و بال همان عتو و استكبار خود را چشيدند، و معناى آيه اين است كه عقوبت عتو و استكبارشان به ايشان رسيد، و عاقبت عتو خسارت است ، پس در حقيقت اطاعت را فروخته و عتو را در عوض ‍ گرفتند، و سود اين معامله شان همان خسران گرديد. أَعَدَّ اللَّهُ لهَُمْ عَذَاباً شدِيداً اين جمله از كيفر آخرت آنان خبر مى دهد، همچنان كه جمله «فحاسبناها حسابا شد يدا و عذبناها عذابا نكرا فذاقت وبال امرها»، از كيفر دنيايى آنان خبر مى داد، واگر جمله مورد بحث را با واو عاطفه عطف به ما قبل ننموده ، آن را از ما قبل جدا ساخت ، براى اين بود كه اين جمله در مقام پاسخ از سوالى بود كه ممكن است به ذهن كسى در آيد، و گويا شنونده بعد از شنيدن جمله «و كان عاقبه امرها خسرا»، پرسيده منظور از خسران چيست ؟ فرموده : اين است كه خدا برايشان عذابى سخت فراهم كرده است . فَاتَّقُوا اللَّهَ يَأُولى الاَلْبَبِ الَّذِينَ ءَامَنُوا قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكمْ ذِكْراً اين قسمت از آيه مورد بحث نتيجه گيرى از خطاب قبلى است ، به مؤ منين مى فرمايد: بايد بر حذر باشيد و نفستان را از اينكه در مقابل امر پروردگارتان عتو و استكبار كند، و از اطاعت او شانه خالى نمايد، جلوگيرى كنيد، تا وبال عتو و خسران عاقبت كه به اهل آن قريه ها رسيد به شما نرسد.

تقواى خدا و بيم از وبال عتو و استكبار در برابر او مقتضاىعقل و نقل است

و در اين جمله مؤ منين را اولى الالباب (خردمندان ) خوانده ، فرموده : «فاتقوا اللّه يا اولى الالباب الذين امنوا» يعنى حال كه وضع اهل قريه ها چنين شد، پس شما از خدا بترسيد، اى خردمندانى كه ايمان آورده ايد. و منظور از اين تعبير اين بود كه از عقل مؤ منين كمك بگيرد تا تقوايى كه از آنان خواسته محقق شود، چون وقتى مؤ منين بشنوند كه مردمى از امر پروردگارشان است كبار ورزيدند و به حساب سختى محاسبه ، و به عذاب نكرى و بى سابقه اى گرفتار شدند، و وقتى بفهمند كه عاقبت استكبار خسران است ، بعد بشنوند كه اين سرنوشت مخصوص يك قوم و دو قوم نبوده ، بلكه هر قومى كه آنچنان بوده اند، به اين چنين سرنوشتى دچار شده اند،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۵

عقلشان حكم مى كند به اينكه عتو و استكبار از امر خدا، در حقيقت به استقبال عذاب شديد خدا رفتن است ، و به همين جهت ايشان را هشدار مى دهد، و عقلشان را بيدارتر مى سازد تا به حكم عقلشان به تقوى گرايند، مخصوصا مؤ منينى كه خداى تعالى برايشان كتابى تذكرآور فرستاده ، آن چه نفعشان هست معين و آنچه به ضررشان هست تذكر داد، و به سوى حق و طريق مستقيم هدايتشان كرده ، ديگر عقل آنان به هيچ وجه اجازه نمى دهد از چنين هدايتى منحرف گشته ، راه آن قوم را بروند، و به سرنوشت آنان دچار گردند. رَّسولاً يَتْلُوا عَلَيْكمْ ءَايَتِ اللَّهِ مُبَيِّنَتٍ ... وجه اينكه رسو خدا(ص ) را «ذكر» ناميد و از بعثت او تعبير بهانزال فرمود اين آيه عطف بيان است براى كلمه «ذكرا»، و ممكن هم هست بدل از آن كلمه باشد. پس مراد از ذكرى كه خدا نازلش كرده ، همان رسول است و اگررسول را ذكر ناميده ، به خاطر آن است كه رسول وسيله تذكر است ، خدا و آيات او و راه دعوت به سوى دين حق را يادآورى مى كند، منظور از رسول شخص خاتم الانبياء محمد (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) است ، و ظاهر جمله «يتلوا عليكم ايات اللّه مبينات »، اين معنا را تاءييد مى كند، و بنابر اين ، مراد از انزال رسول ، بعثت او از ناحيه عالم غيب ، و ظهور او براى بشر به عنوان رسالت از ناحيه خداست ، بعد از سال ها كه از چنين نعمتى بى بهره بودند، و احتمال رسيدن به آن را هم نمى دادند، همچنان كه درباره خلقت آهن هم اين تعبير را آورده و فرموده : «و انزلنا الحديد»، و معلوم است كه نمى خواهد بفرمايد آهن را از آسمان انداختيم ، بلكه مى خواهد بفرمايد: اين نعمت از ناحيه ما است . و اين تعبير كه در آيه شريفه درباره رسول آمده ، صاحب كشاف را بر آن داشته كه كلمه «رسولا» را به جبرئيل تفسير كند، آنگاه منظور از جمله «يتلوا عليكم ... - تا آيات روشن خداى را به روشنى برايتان تلاوت كند»، اين مى شود كه جبرئيل آيات خدا را بر پيغمبر بدان جهت كه رهبر و متبوع شماتلاوت مى كند. ولى ظاهر جمله «يتلوا عليكم ...» غير اين معنايى است كه صاحب كشاف گفته . اين احتمال هم هست كه كلمه «رسولا» با فعلى تقديرى منصوب شده باشد، و تقديركلام «ارسل رسولا يتلوا عليكم ايات اللّه » باشد، و مراد از ذكرى كه بر امت نازل شده قرآن كريم ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۶

و يا احكام و معارف آن باشد. «ليخرج الذين امنوا و عملوا الصالحات من الظلمات الى النور» - تفسير اين آيه در آيات نظير آن گذشت . «و من يومن باللّه و يعمل صالحا يدخله جنات تجرى من تحتها الانهار خالدين فيها ابدا» - اين قسمت از آيه كسانى را كه به خدا ايمان آورده عمل صالح انجام دهند، وعده جميل و بشارت به بهشت مى دهد. «قد احسن اللّه له رزقا» - در اين جمله احسان خدا را در آنچه به ايشان روزى كرده مى ستايد، و مراد از «رزق » ايمانى است كه به ايشان روزى كرده ، و همچنين عمل صالحى كه توفيقش را به ايشان داده ، و بهشتى كه در آخرت به ايشان مى دهد. ولى بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از رزق تنها بهشت است . اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ سبْعَ سمَوَتٍ وَ مِنَ الاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنزَّلُ الاَمْرُ بَيْنهُنَّ ... بيانى است كه مضمون آيات قبل را كه همانا مساءله ربوبيت خداى تعالى و بعثت رسول بود تاءكيد مى كند، مى فرمايد خدايى براى شما رسول فرستاده ، و ذكر نازل كرده ، تا او را اطاعت كنيد و به احكام ذكرش عمل كنيد، و نيز خدايى شما را تهديد كرده به اينكه اگر تمرد كنيد و مخالفتش ‍ نماييد، حسابى شديد از شما خواهد كشيد و به عذابى اليم دچار خواهد ساخت ، و باز خدايى شما را بشارت داده كه اگر اطاعتش كنيد، به بهشت جاودانتان خواهد برد، كه هفت آسمان و هفت زمين را آفريده ، خدايى است قدير و عليم . مطالبى كه مى توان در تفسير «جمله اللّه الذى خلق سبع سموات » گفت ، در تفسير سوره حم سجده گذشت .

مقصود از اينكه خداوند زمينن را مانند آسمان ها هفت تا آفريد

و از ظاهر جمله «و من الارض مثلهن » بر مى آيد كه مراد از «مثل » مثليت عددى است ، يعنى همانطور كه آسمان هفت تا است ، زمين هم مثل آن هفت تا است ، حال بايد ديد منظور از هفت تا زمين چيست ؟ در اين باب چند احتمال هست : اول اينكه بگوييم منظور از هفت تا زمين هفت عدد از كرات آسمانى است ، كه ساختمانش از نوع ساختمان زمينى است كه ما در آن زندگى مى كنيم . دوم اينكه بگوييم منظور از آن تنها زمين خود ما است ، كه داراى هفت طبقه است ، كه (چون طبقات پياز) رويهم قرار دارند، و به تمام كره احاطه دارند، و ساده ترين طبقاتش همين طبقه اولى است كه ما روى آن قرار داريم . سوم اينكه بگوييم منظور از زمين هاى هفتگانه اقليم ها و قسمت هاى هفت گانه روى زمين است ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۷

كه (علماى جغرافى قديم ) بسيط زمين را به هفت قسمت (و يا قاره ) تقسيم كرده اند اين چند وجه وجوهى است كه هر يك طرفدارانى دارد، و چه بسا با مراجعه به مطالبى كه در تفسير سوره حم سجده گذشت ، بتوان به احتمال چهارم دست يافت . و چه بسا گفته باشند كه مراد از جمله «و من الارض مثلهن »، اين است كه خداى تعالى از زمين چيزى خلق كرده ، مثل آسمانهاى هفتگانه ، و آن عبارت است از انسان كه موجودى است مركب از ماده زمينى ، و روحى آسمانى ، كه در آن روح نمونه هايى از ملكوت آسمانى است . و از ظاهر جمله «يتنزل الامر بينهن »، بر مى آيد كه ضمير در آن به كلمه «سموات » و «ارض » هر دو بر مى گردد، و منظور از كلمه «امر» همان امر الهى است كه آيه شريفه «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون » تفسيرش كرده ، مى فرمايد امر خدا همان كلمه ايجاد است ، و آن وقت منظور از تنزل امر بين آسمانها و زمين ، شروع كردن به نزول از مصدر امر به طرف آسمانها است كه از يكى به سوى ديگرى نازل مى شود تا به عالم ارضى برسد، تا آنچه خداى عزوجل اراده كرده تكون يابد، چه اعيان موجودات و چه آثار و چه ارزاق و چه مرگ و زندگى و چه عزت و ذلت و چه غير اينها، همچنان كه در جاى ديگر قرآن آمده : «و اوحى فى كل سماء امرها»، و نيز فرموده : «يدبر الامر من السماء الى الارض ثم يعرج اليه فى يوم كان مق داره الف سنه مما تعدون ». بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از امر دستورات شرعى است ، كه ملائكه وحى آنها را از آسمان به سوى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) وحى مى كنند، چون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در زمين قرار داشت ، ليكن اين مفسرين آيه را بدون هيچ دليلى تخصيص ‍ زده اند و كلمه «امر» را منحصر در اوامر تشريعى نموده اند، علاوه براين ، ذيل آيه شريفه كه مى فرمايد: «لتعلموا ان اللّه ...» با اين تخصيص نمى سازد.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۸

«ان اللّه على كل شى ء قدير و ان اللّه قد احاط بكل شى ء علما» - اين قسمت از آيه يكى از نتائج مترتب بر خلقت آسمانهاى هفتگانه و از زمين مثل آن را ذكر مى كند، و در آن خلقت و امر به خداى تعالى نسبت داده شده و مخصوص آن جناب شده است ، و همين طور هم هست ، چون هيچ متفكرى كه در مساءله خلقت غور كند، در اين معنا شكى برايش باقى نمى ماند كه قدرت خداى تعالى شامل هر چيز و علمش ‍ محيط به هراست ، پس بر چنين كسى يعنى بر همه خردمندان مؤ من واجب است كه از مخالفت امر او بپرهيزند، چون سنت اين خداى قدير عليم بر اين جارى شده كه مطيعان اوامرش را پاداش ، و اهل عتو و استكبار را مجازات فرمايد، همچنان كه خودش درباره اين سنت فرموده : «و كذلك اخذ ربك اذا اخذ القرى و هى ظالمه ان اخذه اليم شديد». بحث روايتى (دو روايت در ذيل جمله «قد انزل الله اليكم ذكرا رسولا...» و درباره خلقت سموات وارضين ) در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه «و كاين من قريه »، آمده كه : منظور از قريه اهل قريه است . و در تفسير برهان از ابن بابويه نقل شده كه وى به سند خود از ريان بن صلت از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت كرده كه در گفتگويش با ماءمون فرموده : منظور از ذكر، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم )، و ما اهل آن جناب هستيم ، و معنا در كتاب خدا هم آمده ، آنجا كه در سوره طلاق فرموده : «فاتقوا اللّه يا اولى الالباب الذين امنوا قد انزل الله اليكم ذكرا رسولا يتلوا عليكم ايات اللّه مبينات » كه در آن منظور از ذكر را رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) دانسته ، پس ذكر، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و ما اهل بيت او هستيم . و در تفسير قمى است كه پدرم از حسين بن خالد از ابى الحسن رضا (عليه السلام ) برايم حديث كرد كه وى گفت : من به آن جناب عرضه داشتم : مرا از معناى كلام خداى عزوجل آنجا كه مى فرمايد: «و السماء ذات الحبك » خبر بده ، فرمود: آسمان محبوك به زمين است ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۴۹

آنگاه امام انگشتان خود را در هم كرد و فرمود: اينطور محبوك به زمين است ، عرضه داشتم : چطور آسمان محبوك به زمين است ، با اينكه خداى تعالى مى فرمايد: «رفع السماء بغير عمد ترونها - خدا آسمان را بدون ستونهايى كه به چشم شما بيايد بر افراشته »، (و معلوم كه از اين آيه بر مى آيد آسمان به زمين تكيه ندارد، پس چگونه شمامى گوييد آسمان و زمين به هم فرو رفته اند؟) فرمود: سبحان اللّه مگر اين خداى سبحان نيست كه مى فرمايد: «بدون ستونهايى كه به چشم شما بيايد»؟ عرضه داشتم : بله . فرمود: پس معلوم مى شود ستونهايى هست ، ولى به چشم شما نمى آيد. عرضه داشتم : خدا مرا فدايت كند، آن ستونها چگونه است ؟ حسين بن خالد مى گويد: امام (عليه السلام ) كف دست چپ خود را باز كرد و دست راست خود را در آن قرار داد و فرمود: اين زمين دنيا است ، و آسمان دنيا بر بالاى زمين قبه اى است ، و زمين دوم بالاى آسمان دنيا، و آسمان دوم قبه اى است بر بالاى آن ، و زمين سوم بالاى آسمان دوم قرار گرفته ، و آسمان سوم قبه اى است بر بالاى آن ، و زمين چهارم بالاى آسمان سوم است ، و آسمان چهارم بر بالاى آن قبه است ، و زمين پنجم بالاى آسمان چهارم است ، و آسمان پنجم قبه اى است روى آن ، و زمين ششم بر بالاى آسمان پنجم است ، و آسمان ششم قبه اى است روى آن ، و زمين هفتم بالاى آسمان ششم واقع است ، و آسمان هفتم قبه اى است بالاى آن ، و عرش رحمان تبارك و تعالى بر بالاى آسمان هفتم قرار دارد، و اين كلام خداى تعالى است كه مى فرمايد: «الذى خلق سبع سموات و من الارض مثلهن يتنزل الامر بينهن ». و اما منظور از صاحب امر، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و وصى بعد از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) است ، كه قائم بر وجه زمين است ، كه امرتنها به سوى او نازل مى شود، يعنى از آسمانهاى هفتگانه و زمين هاى هفتگانه فرود مى آيد. عرضه داشتم : ما كه بيش از يك زمين زير پاى خود نمى بينيم ، فرمود: آرى زير پاى ما تنها يك زمين است ، و آن شش زمين ديگر فوق ما قرار دارند. مولف : و از طبرسى از عياشى از حسين بن خالد از حضرت رضا (عليه السلام ) نظير اين روايت حكايت شده . و اين حديث در باب خودش حديثى نادر است ، و با در نظر گرفتن ذيل آن كه سخن از تنزل امر دارد، اين معنا به ذهن نزديكتر مى رسد كه امام خواسته اند از باطن عالم خبر دهند نه از ظاهر آن و خلقت ماديش ، و خدا داناتر است . سوره تحريم

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۰

آيات ۱ ۹، سوره تحريم

سوره تحريم مدنى است و دوازده آيه دارد بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَأَيهَا النَّبىُّ لِمَ تحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَك تَبْتَغِى مَرْضات أَزْوَجِك وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱) قَدْ فَرَض اللَّهُ لَكمْ تحِلَّةَ أَيْمَنِكُمْ وَ اللَّهُ مَوْلَاشْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الحَْكِيمُ(۲) وَ إِذْ أَسرَّ النَّبىُّ إِلى بَعْضِ أَزْوَجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَت بِهِ وَ أَظهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّف بَعْضهُ وَ أَعْرَض عَن بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَت مَنْ أَنبَأَك هَذَا قَالَ نَبَّأَنىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ(۳) إِن تَتُوبَا إِلى اللَّهِ فَقَدْ صغَت قُلُوبُكُمَا وَ إِن تَظهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبرِيلُ وَ صلِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلَئكةُ بَعْدَ ذَلِك ظهِيرٌ(۴) عَسى رَبُّهُ إِن طلَّقَكُنَّ أَن يُبْدِلَهُ أَزْوَجاً خَيراً مِّنكُنَّ مُسلِمَتٍ مُّؤْمِنَتٍ قَنِتَتٍ تَئبَتٍ عَبِدَتٍ سئحَتٍ ثَيِّبَتٍ وَ أَبْكاراً(۵) يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا قُوا أَنفُسكمْ وَ أَهْلِيكمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاس وَ الحِْجَارَةُ عَلَيهَا مَلَئكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ(۶) يَأَيهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۷) يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا تُوبُوا إِلى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سيِّئَاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكمْ جَنَّتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنْهَرُ يَوْمَ لا يخْزِى اللَّهُ النَّبىَّ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسعَى بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَنهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَا إِنَّك عَلى كلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۸) يَأَيهَا النَّبىُّ جَهِدِ الْكفَّارَ وَ الْمُنَفِقِينَ وَ اغْلُظ عَلَيهِمْ وَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْس الْمَصِيرُ(۹)

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۱

ترجمه آيات به نام خداوند بخشنده بخشايشگر. اى پيامبر! چرا به منظور خوشدل ساختن همسرانت حرام مى كنى آنچه را كه خدا برايت حلال كرده ؟ و خدا آمرزنده و رحيم است (۱). خداوند راه چاره شكستن سوگند را براى شما بيان كرد و خدا سرپرست شما است و او داناى حكيم است (۲). و چون پيامبر مطلبى را سرى به بعضى از همسران خود گفت و همسر نامبرده آن سر را فاش ساخت و خدا پيامبر خود را از اين افشاگرى همسرش خبر داد و پيامبر گوشه اى ازخيانت را به وى اعلام داشت و از همه جزئيات آن خوددارى كرد وقتى به او فرمود تو چنين كردى پرسيد: چه كسى از اين عمل من به تو خبر داد؟ فرمود خداى عليم خبير به من خبر داد (۳). و شما دو زن اگر به سوى خدا توبه ببريد (اميد است خدا دلهايتان را از انحراف به استقامت برگرداند)، چون دلهاى شما منحرف گشته و اگر همچنان عليه پيامبر دست به دست هم بدهيد بدانيد كه خداوند مولاى او و جبرئيل و مؤ منين صالح و ملائكه هم بعد از خدا پشتيبان اويند (۴). اميد است پروردگار او اگر او شما را طلاق دهد همسرانى بهتر از شما روزيش كند همسرانى بدل از شما كه مسلمان ، مومن ، ملازم بندگى و خشوع ، تائب و عابد و صائم باشند، كه يا بيوه باشند و يا بكر (۵). هان اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خود و اهل خود را از آتشى كه آتش ‍ گيرانه اش مردم و سنگ حفظ كنيد، آتشى كه فرشتگان غلاظ و شداد موكل بر آنند فرشتگانى كه هرگز خدا را در آنچه دستورشان مى دهد نافرمانى ننموده بلكه هر چه مى گويد عمل مى كنند (۶). اى كسانى كه كفر ورزيديد! امروز ديگر معذرت نخواهيد براى اينكه كيفر شما جز آنچه مى كرديد چيز ديگرى نيست (۷). اى كسانى كه ايمان آورديد به سوى خدا توبه ببريد توبه اى خالص شايد پروردگارتان گناهانتان را تكفير نموده در جناتى داخلتان كند كه نهرها از زير درختانش روان است در روزى كه خدا نبى و مؤ منين با او را خوار نمى سازد نورشان جلوتر از خودشان در حركت است از جلو و طرف راست حركت مى كند مى گويند پروردگارا نور ما را تمام كن و ما را بيامرز كه تو بر هر توانايى (۸). اى پيامبر! با كفار و منافقين جهاد كن و بر آنان سخت بگير و خشونت به خرج ده و جايگاه ايشان در جهنم است كه چه بد بازگشت گاهى است (۹).

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۲

بيان آيات اين سوره با داستانى كه بين رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و بعضى از همسرانش اتفاق افتاد آغاز شده ، و آن اين بود كه به خاطر حادثه اى كه شرحش مى آيد پاره اى از حلالها را بر خود حرام كرد، و بدين سبب در اين آيات آن جناب را مورد عتاب قرار مى دهد كه چرا به خاطر رضايت بعضى از همسرانت ، حلال خدا را بر خود حرام كردى ، و در حقيقت و به طورى كه از سياق بر مى آيد عتاب متوجه همان همسر است ، و مى خواهد رسول گرامى خود را عليه آن همسر يارى كند. بعد از نقل داستان مؤ منين را خطاب مى كند به اينكه جان خود را از عذاب آتشى كه آتش گيرانه اش انسان و سنگ است نگه بدارند، و بدانند كه به جز اعمال خود آنان به ايشان جزايى نمى دهند، جز ايشان خود اعمالشان است ، و معلوم است كه هيچ كس نمى تواند از عمل خود بگريزد پس هيچ كس از اين جزا خلاصى ندارد، مگر پيغمبر و آنهايى كه به وى ايمان آوردند، آنگاه بار ديگر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) را به جهاد با كفار و منافقين خطاب مى كند. در آخر، سوره را به آوردن مثلى ختم مى كند، مثلى از زنان كفار، و مثلى از زنان مؤ منين ، و در اينكه سياق سوره ظهور در مدنيت آن دارد حرفى نيست .

مقصود از تحريم پيامبر(ص ) آنچه را كه خدا برايشحلال كرده (لم تحرم ما احل الله لك )

يَأَيهَا النَّبىُّ لِمَ تحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَك تَبْتَغِى مَرْضات أَزْوَجِك وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ خطابى است آميخته با عتاب ، كه چرا آن جناب پاره اى از حلالهاى خدا را بر خود حرام كرده ، ولى تصريح نكرده كه آنچه حرام كرده چيست ، و قصه چه بوده ؟ چيزى كه هست جمله آيا خشنودى همسرانت را مى خواهى ؟ اشاره دارد بر اينكه آنچه آن جناب بر خود حرام كرده ، عملى از اعمال حلال بوده ، كه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) آن راانجام مى داده ، و بعضى از همسرانش از آن عمل ناراضى بوده ، آن جناب را در مضيقه قرار مى دادند و اذيت مى كرده اند، تا آن جناب ناگزير شده سوگند بخورد كه ديگر آن عمل را انجام ندهد. پس اگر در جمله «يا ايها النبى » خطاب را متوجه آن جناب بدان كه نبى است كرده ، و نه بدان جهت كه رسول است ، دلالت دارد كه مساءله مورد عتاب مساءله شخصى آن جناب بوده ، نه مساءله اى كه جزو رسالتهاى او براى مردم باشد، و معلوم است كه وقتى صحيح و مناسب بود بفرمايد:

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۳

«يا ايها الرسول » كه مساءله مورد بحث مربوط به يكى از رسالتهاى آن جناب باشد. و مراد از «تحريم » در جمله «لم تحرم ما احل اللّه لك »، تحريم از طرف خدا نبوده ، بلكه تحريم به وسيله نذر و سوگند بوده ، آيه بعدى هم بر اين معنا دلالت دارد، چون در آنجا سخن از سوگند كرده مى فرمايد: «قد فرض اللّه لكم تحله ايمانكم » معلوم مى شود آن جناب با سوگند آن حلال را بر خود حرام كرده ، چون خاصيت سوگند همين است كه وقتى به عملى متعلق شود آن را واجب مى كند، و چون به ترك عملى متعلق شود آن عمل را حرام مى سازد، پس معلوم مى شود آن جناب سوگند به ترك آن عمل خورده ، و آن عمل را بر خود حرام كرده ، اما حرام به وسيله سوگند. آرى منظور از تحريم چنين تحريمى است ، نه اينكه حرمت آن عمل را براى شخص خودش تشريع كرده باشد، چون پيغمبر نمى تواند چيزى را كه خدا حلالش كرده بر خود و يا بر همه تحريم كند، و چنين اختيارى ندارد. «تبتغى مرضات ازواجك » - يعنى تو با اين تحريم مى خواهى رضاى زنان خود را به دست بياورى ، و اين جمله بدل است از جمله «لم تحرم ». ممكن هم هست حال از فاعل آن باشد، و اين جمله خود قرينه اى است بر اينكه عتاب مذكور در حقيقت متوجه زنان آن حضرت است ، نه خود او، جمله «ان تتوبا الى اللّه فقد صغت قلوبكما...» و نيز جمله «و اللّه غفور رحيم » اين معنا را تاءييد مى كند. قَدْ فَرَض اللَّهُ لَكمْ تحِلَّةَ أَيْمَنِكُمْ وَ اللَّهُ مَوْلَاشْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الحَْكِيمُ راغب گفته : هر جا كلمه «فرض » در مورد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در قرآن آمده ، و با حرف «على » متعدى شده ، دلالت دارد بر وجوب آن عمل بر همه امت ، كه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) هم داخل آنان است ، و هر جا اين كلمه در مورد آن جناب به وسيله حرف «لام » آمده ، دلالت دارد بر اينكه آن عمل براى آن جناب ممنوع و حرام نيست ، مثلا وقتى مى بينيم فرموده : «ما كان على النبى من حرج فيما فرض اللّه له »، و يا فرموده : «قد فرض ‍ الله لكم تحله ايمانكم »، بايد بفهميم كه آن جناب در اين موارد منعى ندارد. و كلمه «تحله » در اصل «تحلله » بر وزن تذكره و تكرمه بوده ، و اين كلمه مانند كلمه تحليل مصدر است .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۴

راغب گفته : معناى آيه «قد فرض اللّه لكم تحله ايمانكم » است كه خداى تعالى راه چاره شكستن سوگند را كه همان دادن كفاره است براى شما بيان كرده . در نتيجه معناى آيه چنين مى شود: خداى تعالى براى شما تقدير كرد - گويى شكستن سوگند سود و بهره اى است كه خداى تعالى به انسان داده ، و از آن منع نفرموده ، چون فرمود: «لكم »، و نفرمود: «عليكم » - كه سوگند خود رابا دادن كفاره بشكنيد، و خدا ولى شما است ، چون تدبير امورتان به دست او است ، و او است كه برايتان تشريع احكام مى كند و هدايتتان مى نمايد، و او است داناى فرزانه . اين آيه دلالت دارد بر اينكه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) به ترك عملى سوگند خورده بوده ، و به وى دستور مى دهد سوگند خود را بشكند، چون فرموده : «فرض اللّه لكم تحله ايمانكم »، و نفرمود «فرض اللّه لكم حنث ايمانكم »، و «تحله » از حل به معناى گشودن است ، معلوم مى شود سوگندى كه آن جناب خورده بود آزاديش ‍ را سلب كرده بوده ، و اين با سوگند بر ترك عملى مناسب است ، نه سوگند بر انجام فعلى .

افشاى سر پيامبر(ص ) و آزار او توسط يكى از همسرانش (حفضه دختر عمو)

وَ إِذْ أَسرَّ النَّبىُّ إِلى بَعْضِ أَزْوَجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَت بِهِ وَ أَظهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ ... قَالَت مَنْ أَنبَأَك هَذَا قَالَ نَبَّأَنىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ كلمه «سر» به معناى مطلبى كه در دل خود پنهان كرده باشى و نخواهى ديگران از آن خبردار شوند، و كلمه «اسرار» كه باب افعال همان «سر» است ، به معناى است كه همان مطلب را براى كسى فاش سازى و سفارش كنى كه آن را پنهان بدارد و به كسى اطلاع ندهد، و ضمير در نبات به به همان بعض ازواج بر مى گردد، و ضمير به به حديث ، و ضمير در «اظهره » به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم )، و ضمير «عليه » به «انباء» يعنى افشاى سر، و ضمير در «عرف » و در «اعرض » به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم )، و ضمير در «بعضه » به حديث بر مى گردد، و اشاره به «هذا» به «انباء» يعنى افشاى سر است . و حاصل معناى آيه اينكه : ((و زمانى كه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) سرى از اسرار خود را نزد بعضى از همسرانش - يعنى حفصه دختر عمر بن خطاب - افشا كرد))، و به وى سفارش فرمود كه اين مطلب را به كسى نگويد، همين كه حفصه آن سر را بر خلاف دستور آن جناب به ديگرى گفت ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۵

و قسمتى از سر آن جناب را فاش نموده از فاش كردن بقيه آن سر خوددارى نمود، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) جريان را به عنوان اعتراض به خود او خبر داد، يعنى خبر داد كه تو سر مرا فاش ‍ كردى ، آن زن پرسيد چه كسى به تو خبر داد كه من اين كار را كرده ام ، و سر تو را فاش ساخته ام ؟ رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود خداى عليم و خبير به من خبر داد، و او خدايى است كه عالم به سر و علانيه ، و با خبر از سرائر و اسرار است . إِن تَتُوبَا إِلى اللَّهِ فَقَدْ صغَت قُلُوبُكُمَا وَ إِن تَظهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبرِيلُ وَ صلِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلَئكةُ بَعْدَ ذَلِك ظهِيرٌ يعنى : اگر شما دو زن به سوى خدا برگرديد كه هيچ ، وسيله توبه خود را فراهم كرده ايد، و اگر عليه آن جناب دست به دست هم دهيد، بدانيد كه مولاى او خدا است .... تمامى روايات اتفاق دارند بر اينكه منظور از آن دو زن حفصه و عايشه دو همسر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) هستند. و كلمه «صغت » فعل ماضى از ماده «صغو» است ، و «صغو» به معناى ميل است ، كه البته در اينجا منظور ميل به باطل و خروج از حالت استقامت است . خوب ، پس مسلم شد كه اين دو زن ، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) را آزردند و عليه او دست به دست هم دادند، و دست به دست هم دادن عليه آن جناب از گناهان كبيره است ، به دليل اينكه فرموده : «ان الذين يوذون اللّه و رسوله لعنهم اللّه فى الدنيا و الاخره و اعدعذابا مهينا»، و نيز فرموده : «و الذين يوذون رسول اللّه لهم عذاب اليم ». در اين آيه خطاب را متوجه دو تا از همسران رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) كرده ، و با اينكه دو نفر دو تا قلب دارد، قلب را به صيغه جمع آورده و اين صرف استعمالى است كه نظائرش بسيار است ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۵۶

(در فارسى هم خطاب به دو نفر مى گوييم : مگر دلهايتان چدنى است ، و نمى گوييم مگر دو دل شما چدنى است ).


→ صفحه قبل صفحه بعد ←