تفسیر:المیزان جلد۱۵ بخش۳۵

از الکتاب
پرش به: ناوبری، جستجو
→ صفحه قبل صفحه بعد ←


مَا أَنت إِلا بَشرٌ مِّثْلُنَا...عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ كلمه «شرب » - به كسره شين - به معناى سهمى از آب است . و بقيه الفاظ آيه روشن است و تفصيل داستان آن جناب در سوره هود گذشت . فَعَقَرُوهَا فَأَصبَحُوا نَدِمِينَ كشتن ناقه را به همه قوم نسبت داده ، با اينكه مباشر در آن بيش از يك نفر نبود و اين

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۳

بدان جهت است كه بقيه قوم نيز مقصر بودند، چون به عمل آن يك نفر رضايت داشتند. و امير المؤ منين (عليه السّلام ) در نهج البلاغه فرموده : اى مردم دو چيز همه مردم را در يك عمل خير و يك عمل زشت جمع مى كند، به طورى كه يك عمل ، عمل همه محسوب مى شود، اول رضايت ، و دوم نارضايى ، همچنان كه ناقه صالح را بيش از يك نفر پى نكرد، ولى خداى تعالى عذاب را بر همه قوم نازل كرد، چون همه به عمل آن يك نفر راضى بودند. و اينكه فرمود: «فاصبحوا نادمين » شايد ندامتشان هنگامى بوده كه آثار عذاب را مشاهده كردند و گر نه بعد از كشتن ناقه تازه از در تعجيز و استهزاء به صالح مى گفتند: «يا صالح ائتنا بما تعدنا ان كنت من المرسلين » فَأَخَذَهُمُ الْعَذَاب ...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ لام «العذاب »، لام عهد است ، يعنى آن عذاب موعود، ايشان را گرفت ، چون از آيات سوره هود بر مى آيد كه صالح (عليه السّلام ) ايشان را وعده نزول عذابى داده بود، كه بعد از سه روز مى رسد. و بقيه الفاظ آيه روشن است .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۴

آيات ۱۶۰ - ۱۷۵، سوره شعراء

كَذَّبَت قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسلِينَ(۱۶۰) إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لا تَتَّقُونَ(۱۶۱) إِنى لَكُمْ رَسولٌ أَمِينٌ(۱۶۲) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۶۳) وَ مَا أَسئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى رَب الْعَلَمِينَ(۱۶۴) أَ تَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَلَمِينَ(۱۶۵) وَ تَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكمْ رَبُّكُم مِّنْ أَزْوَجِكُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ(۱۶۶) قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَلُوط لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ(۱۶۷) قَالَ إِنى لِعَمَلِكم مِّنَ الْقَالِينَ(۱۶۸) رَب نجِّنى وَ أَهْلى مِمَّا يَعْمَلُونَ(۱۶۹) فَنَجَّيْنَهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ(۱۷۰) إِلا عَجُوزاً فى الْغَبرِينَ(۱۷۱) ثمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ(۱۷۲) وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَساءَ مَطرُ الْمُنذَرِينَ(۱۷۳) إِنَّ فى ذَلِك لاَيَةً وَ مَا كانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۷۴) وَ إِنَّ رَبَّك لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۷۵) ترجمه آيات قوم لوط نيز پيامبران را دروغگو شمردند (۱۶۰) هنگامى كه برادرشان لوط به ايشان گفت : آيا خدا ترس و پرهيزكار نمى شويد؟(۱۶۱) من پيغمبرى خيرخواه براى شمايم (۱۶۲ ) از خدا بترسيد و اطاعتم كنيد (۱۶۳ ) من از شما براى پيغمبريم مزدى نمى خواهم كه مزد من جز به عهده پروردگار جهانيان نيست (۱۶۴)

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۵

چرا به مردان زمانه رو مى كنيد (۱۶۵) و همسرانتان را كه پروردگارتان براى شما آفريده وا مى گذاريد راستى كه شما گروهى متجاوزيد(۱۶۶) گفتند: اى لوط اگر بس نكنى تبعيد مى شوى (۱۶۷) گفت : من عمل شما را دشمن مى دارم (۱۶۸) پروردگارا من و كسانم را از (شئامت ) اعمالى كه اينان مى كنند نجات بخش (۱۶۹) پس او و كسانش را جملگى نجات داديم (۱۷۰) مگر پيرزنى كه جزو باقى ماندگان بود(۱۷۱) سپس ديگران را هلاك كرديم (۱۷۲) و بارانى عجيب بر آنان بارانديم و باران بيم يافتگان چه بد بود(۱۷۳) و در اين عبرتى هست ولى بيشترشان ايمان آور نبودند(۱۷۴) و پروردگارت نيرومند و رحيم است (۱۷۵) بيان آيات اين آيات به داستان لوط پيغمبر (عليه السّلام ) كه بعد از صالح (عليه السّلام ) مى زيسته اشاره مى كند. كَذَّبَت قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسلِينَ...رَب الْعَلَمِينَ تفسير اين شش آيه در داستانهاى قبل گذشت . أَ تَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَلَمِينَ استفهامى است انكارى كه توبيخ را مى رساند و كلمه «ذكران - نرها» جمع ذكر - نر در مقابل ماده - است و آمدن به نرها كنايه است از لواط با آنان و اين عمل زشت در ميان آن قوم شايع بوده ، و كلمه «عالمين » به معناى جماعتى از مردم است . و اما اينكه كلمه عالمين مربوط به كجاست ؟ ممكن است بگوييم مربوط به ضمير فاعل در «تاتون » است ، كه در اين صورت معنا چنين مى شود كه : آيا شما در ميان عالميان اين عمل زشت را انجام مى دهيد؟ بنابر اين ، آيه شريفه در معناى آن آيه ديگر است كه مى فرمايد: «ما سبقكم بها من احد من العالمين »

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۶

همچنان كه ممكن است متصل به مفعول ، يعنى «ذكران » باشد، كه در اين صورت معنا چنين مى شود: آيا در بين عالميان با اين همه كثرت كه دارند و اين همه زنان در آنان هست تنها به سر وقت مردان مى رويد؟! وَ تَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكمْ رَبُّكُم مِّنْ أَزْوَجِكُم ... كلمه «تذرون » به معناى «تتركون » است ، يعنى زنان را رها مى كنيد، و اين كلمه ماضى ندارد، يعنى از ماده «ذرو» ماضى ساخته نشده است . توضيح «ما خلق لكم » كه در سخن لوط عليه السّلام با قوم خود آمده ، با بيان اينكه آميزش با همجنس برخلاف نظام خلقت و فطرت انسان است . اگر در خلقت انسان و انقسامش به دو قسم نر و ماده و نيز به جهازات و ادواتى كه هر يك از اين دو صنف مجهز به آن هستند و همچنين به خلقت خاص هر يك دقت كنيم ، جاى هيچ ترديد باقى نمى ماند كه غرض صنع و ايجاد، از اين صورتگرى مختلف و از اين غريزه شهوتى كه آن هم مختلف است ، در يك صنف از مقوله فعل و در ديگرى از مقوله انفعال است ، اين است كه دو صنف را با هم جمع كند و بدين وسيله عمل تناسل كه حافظ بقاء نوع انسانى تاكنون بوده انجام پذيرد. پس يك فرد از انسان نر، كه او را مرد مى خوانيم ، بدين جهت كه مرد خلق شده است براى يك فرد ماده از اين نوع نه براى يك فرد نر ديگر، و يك فرد از انسان ماده كه او را زن مى ناميم براى نر از اين نوع خلق شده نه براى يك فرد ماده ديگر، آنچه مرد را در خلقتش مرد كرده براى زن خلق شده و آنچه كه در زن است و در خلقت او را زن كرده براى مرد است و اين زوجيت طبيعى است ، كه صنع و ايجاد عالم ميان مرد و زن يعنى نر و ماده آدمى بر قرار كرده و اين جنبنده را زوج كرده است . از سوى ديگر اغراض و نتايجى كه اجتماع و يا دين در نظر دارد اين زوجيت را تحديد كرده و برايش مرزى ساخته به نام نكاح ، كه يك جفت گيرى اجتماعى و اعتبارى است ، به اين معنا كه اجتماع ميان دو فرد - نر و ماده - از انسان كه با هم ازدواج كرده اند، نوعى اختصاص ‍ قائل شده ، كه اين اختصاص مساءله زوجيت طبيعى را تحديد مى كند، يعنى به ديگران اجازه نمى دهد كه در اين ازدواج شركت كنند. پس فطرت انسانى و خلقت مخصوص به او، او را به سوى ازدواج با زنان هدايت مى كند، نه ازدواج با مردان . و نيز زنان را به سوى ازدواج با مردان هدايت مى كند، نه ازدواج با زنى مثل خود. و نيز فطرت انسانى حكم مى كند كه ازدواج مبنى بر اصل توالد و تناسل است ، نه اشتراك در مطلق زندگى . از اينجا روشن مى شود كه در جمله «ما خلق لكم » آنچه به ذهن نزديكتر است اين

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۷

است كه مراد از آن عضوى است از زنان كه با ازدواج براى مردان مباح مى شود، و لام در «لكم » لام ملك است ، آن هم ملك طبيعى ، و نيز كلمه «من » در جمله «من ازواجكم » تبعيضى است و مراد از زوجيت ، زوجيت طبيعى است ، هر چند به وجهى كه ممكن است مراد از آن زوجيت اجتماعى و اعتبارى باشد. و اما اينكه بعضى از مفسرين احتمال داده اند كه مراد از لفظ «ما» زنان ، و جمله «من ازواجكم » بيان آن باشد، احتمالى است بعيد. «بل انتم قوم عادون » - يعنى بلكه شما مردمى متجاوز و خارج از آن حدى هستيد كه فطرت و خلقت برايتان ترسيم كرده . پس اين جمله در معناى آيه «انكم لتاتون الرجال و تقطعون السبيل » مى باشد. پس ، از همه مطالب گذشته روشن شد كه كلام خداى تعالى بر اساس ‍ حجتى برهانى است كه به آن حجت اشاره فرموده است . قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَلُوط لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ يعنى اگر دست بر ندارى ، از كسانى خواهى شد كه تبعيد مى شوند و از قريه نفى بلد مى گردند، همچنان كه اين معنا را در جاى ديگر از قوم لوط نقل فرموده كه گفتند: «اخرجوا آل لوط من قريتكم » قَالَ إِنى لِعَمَلِكم مِّنَ الْقَالِينَ مراد از «عمل » ايشان به طورى كه از سياق بر مى آيد همان جمع شدن مردان با يكديگر و ترك زنان است ، و كلمه «قالى » به معناى مبغض و دشمن است و مقابله تهديد قوم كه گفتند: تو را تبعيد مى كنيم به مثل چنين كلامى كه «من دشمن عمل شمايم » و اينكه اصلا متعرض جواب از تهديد ايشان نشد، معنا را چنين مى كند كه : من از تبعيد شما هيچ بيم ندارم و ابدا در فكر و انديشه آن نيستم ، بلكه همه غصه من در اين است كه چرا شما چنينيد، و عملتان را دشمن مى دارم و بسيار علاقه مند به نجات شما هستم ، نجات از و بال اين عمل كه خواه ناخواه روزى گريبانتان را مى گيرد و به همين جهت دنبال آن فرمود: «رب نجنى و اهلى مما يعملون »

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۸

رَب نجِّنى وَ أَهْلى مِمَّا يَعْمَلُونَ يعنى پروردگارا مرا و اهلم را از اينكه پيش رويم و بيخ گوشم لواط مى كنند و يا از اينكه و بال عملشان و عذابى كه خواه ناخواه به ايشان مى رسد، نجاتم بده . و اگر در اينجا تنها خودش و اهلش را ذكر كرد، براى اين بود كه كسى از اهالى قريه به وى ايمان نياورده بود، همچنان كه خداى تعالى درباره آنان فرمود: «فما وجدنا فيها غير بيت من المسلمين » فَنَجَّيْنَهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلا عَجُوزاً فى الْغَبرِينَ ثمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ كلمه «غابر» - به طورى كه گفته اند - به معناى كسى است كه بعد از رفتن همراهانش در جاى خود بماند، و كلمه «تدمير» به معناى هلاك كردن است ، و بقيه الفاظ آيه روشن است . وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً... اين مطر و باران همان سجيل است ، كه در سوره حجر در باره اش ‍ فرموده : «و امطرنا عليهم حجارة من سجيل » إِنَّ فى ذَلِك لاَيَةً...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كه تفسيرش گذشت .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۹

آيات ۱۷۶ - ۱۹۱، سوره شعراء

كَذَّب أَصحَب لْئَيْكَةِ الْمُرْسلِينَ(۱۷۶) إِذْ قَالَ لهَُمْ شعَيْبٌ أَ لا تَتَّقُونَ(۱۷۷) إِنى لَكُمْ رَسولٌ أَمِينٌ(۱۷۸) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۷۹) وَ مَا أَسئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى رَب الْعَلَمِينَ(۱۸۰)

  • أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ لا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ(۱۸۱)

وَ زِنُوا بِالْقِسطاسِ الْمُستَقِيمِ(۱۸۲) وَ لا تَبْخَسوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ(۱۸۳) وَ اتَّقُوا الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الاَوَّلِينَ(۱۸۴) قَالُوا إِنَّمَا أَنت مِنَ الْمُسحَّرِينَ(۱۸۵) وَ مَا أَنت إِلا بَشرٌ مِّثْلُنَا وَ إِن نَّظنُّك لَمِنَ الْكَذِبِينَ(۱۸۶) فَأَسقِط عَلَيْنَا كِسفاً مِّنَ السمَاءِ إِن كُنت مِنَ الصدِقِينَ(۱۸۷) قَالَ رَبى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ(۱۸۸) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَاب يَوْمِ الظلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۸۹) إِنَّ فى ذَلِك لاَيَةً وَ مَا كانَ أَكْثرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۹۰) وَ إِنَّ رَبَّك لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۹۱) ترجمه آيات اصحاب ايكه نيز پيغمبران را دروغگو شمردند (۱۷۶) چون شعيب به ايشان گفت : چرا نمى ترسيد (۱۷۷) به درستى من پيغمبرى خيرخواه شمايم (۱۷۸) از خدا بترسيد و اطاعتم كنيد(۱۷۹)

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۰

از شما براى پيغمبرى خود مزدى نمى خواهم كه مزد من به عهده پروردگار جهانيان است (۱۸۰) پيمانه را تمام دهيد (و كم فروشى نكنيد) و مردم را به خسارت نيندازيد (۱۸۱) و با ترازوى درست ، وزن كنيد (۱۸۲) و چيزهاى مردم را كم ندهيد و در اين سرزمين به فساد مكوشيد (۱۸۳) و از آنكه شما و مردم گذشته را آفريده است بترسيد (۱۸۴) گفتند: حقا كه تو جادو زدهاى (۱۸۵) تو جز بشرى مانند ما نيستى و ما ترا دروغگو مى پنداريم (۱۸۶) اگر راست مى گويى پاره اى از آسمان را روى ما بينداز (۱۸۷) گفت : پروردگارم به اعمالى كه مى كنيد داناتر است (۱۸۸) پس دروغگويش شمردند و به عذاب روز ابر (آتشبار) دچار شدند كه عذاب روزى بزرگ بود (۱۸۹) كه در اين عبرتى است ولى بيشترشان ايمان آور نبودند (۱۹۰) و پروردگارت نيرومند و رحيم است (۱۹۱) بيان آيات در اين آيات ، اجمالى از داستان شعيب (عليه السّلام ) كه يكى از پيامبران عرب است ذكر كرده و اين داستان آخرى از هفت داستانى است كه در اين سوره آمده . كَذَّب أَصحَب لْئَيْكَةِ الْمُرْسلِينَ...رَب الْعَلَمِينَ

اشاره به اينكه اصحاب ايكه چه كسانى بوده اند

كلمه «ايكه » به معناى بيشه اى است كه درختان تو در همى داشته باشد. بعضى گفته اند اين بيشه جنگلى بوده در نزديكيهاى مدين كه طايفه اى در آن زندگى مى كرده اند و از جمله پيامبرانى كه به سويشان مبعوث شده شعيب (عليه السّلام ) بوده ، وى اهل آن محل نبوده است و با مردمش بيگانه بوده ، به دليل اينكه در اين داستان مانند داستانهاى قبل ، پيغمبر مورد بحث را برادر آن قوم نخوانده و نفرموده «اخوهم شعيب » به خلاف هود و صالح كه هم وطن با قوم خود بوده اند، و هم چنين لوط كه از راه مصاهره و سببى فاميل قوم خود بود و لذا درباره اين سه تن فرموده : «اخوهم هود» و «اخوهم صالح » و «اخوهم لوط» تفسير بقيه الفاظ آيه گذشت .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۱

أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ لا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَ زِنُوا بِالْقِسطاسِ الْمُستَقِيمِ كلمه «كيل » به معناى مقياسى است كه متاع را از نظر حجم با آن مى سنجند و وفا كردن به كيل به اين معناست كه آن را كم نگيرند، و كلمه «قسطاس » به معناى ترازويى است كه متاع را از نظر وزن با آن مى سنجند، و «استقامت قسطاس » به اين است كه آن را عادلانه به كار بزنند. و اين دو آيه دستور مى دهد به اينكه كم فروشى نكنند و در دادن و گرفتن كالا كيل و ترازو را درست به كار ببرند. وَ لا تَبْخَسوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ كلمه «بخس » به معناى نقص در وزن و اندازه گيرى است ، همچنان كه كلمه «اخسار» به معناى نقص در راس المال است . و از ظاهر سياق بر مى آيد كه جمله «و لا تبخسوا الناس اشياءهم - كالا و متاع مردم را كم ندهيد» متمم جمله «و زنوا بالقسطاس ‍ المستقيم » است ، همچنان كه جمله «و لا تكونوا من المخسرين » قيدى است متمم جمله «اوفوا الكيل » و جمله «و لا تعثوا فى الارض مفسدين » تاكيد هر دو نهى ، يعنى نهى در «لا تخسروا» و نهى در «لا تبخسوا» است و اثر شوم كم فروشى را بيان مى كند. «و لا تعثوا فى الارض مفسدين » - كلمه «تعثوا» از «عثى » است ، كه مانند «عيث » به معناى افساد است ، بنا بر اين ، كلمه «مفسدين » حالى است كه «تعثوا» را تاءكيد مى كند و در داستان شعيب در سوره هود و نيز در تفسير آيه «و زنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير و احسن تاويلا» گفتارى پيرامون اينكه كم فروشى چه فسادهايى در اجتماع پديد مى آورد گذرانديم ، به آنجا مراجعه فرماييد. وَ اتَّقُوا الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الاَوَّلِينَ در مجمع البيان فرموده كلمه «جبلة » به معناى خلقى است كه هر موجودى بر آن خلق مفطور شده . پس مراد از جبله ، صاحبان جبلت است و معناى آيه اين است كه : از خدايى كه شما و صاحبان جبلت گذشته را آفريده بترسيد، همان خدايى كه پدران گذشته شما و شما را با اين فطرت آفريده كه فساد را تقبيح نموده به شئامت آن اعتراف كنيد. و شايد اين نكته اى كه به آن اشاره كرديم باعث شده كه خصوص مساءله جبلت در آيه

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۲

بيايد، به هر حال آيه شريفه به توحيد در عبادت دعوت مى كند، چون مشركين از خداى خالق كه رب العالمين است هيچ پروايى نداشتند. قَالُوا إِنَّمَا أَنت مِنَ الْمُسحَّرِينَ...وَ إِن نَّظنُّك لَمِنَ الْكَذِبِينَ تفسير صدر اين آيه گذشت و كلمه «ان » در ذيل آيه ، يعنى در جمله «ان نظنك » مخففه از مثقله است . فَأَسقِط عَلَيْنَا كِسفاً مِّنَ السمَاءِ... كلمه «كسف » - به كسره كاف و فتحه سين ، به طورى كه گفته اند - جمع كسفه است ، يعنى قطعه ، و معناى آيه اين است كه قطعه اى از آسمان را بر سر ما بينداز، يعنى تو هيچ كارى از دستت بر نمى آيد، هر چه مى خواهى بكن . قَالَ رَبى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ اين جمله پاسخى است كه شعيب به گفته آنان و پيشنهادى كه در خصوص آوردن عذاب كرده اند داده و اين كنايه است از اينكه او هيچ اختيارى در آوردن عذاب از خود ندارد و اين كار مثل همه كارها به دست خداست ، چون او به آنچه مردم مى كنند داناتر است و بهتر مى داند كه آيا عملشان مستوجب عذاب هست يا نه و اگر هست مستوجب چه عذابى است ؟ بنابر اين آيه مورد بحث نظير پاسخى است كه هود به قومش داد و گفت : «انما العلم عند اللّه و ابلغكم ما ارسلت به » فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَاب يَوْمِ الظلَّةِ... «يوم الظله » همان روز عذاب قوم شعيب است ، كه ابرى برايشان سايه افكند و تفصيل داستانشان در سوره هود گذشت . إِنَّ فى ذَلِك لاَيَةً...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ تفسير اين آيه نيز گذشت . بحث روايتى

دو روايت درباره رسالت شعيب عليه السّلام

در كتاب جوامع الجامع در ذيل آيه «اذ قال لهم شعيب » گفته است : در حديث آمده

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۳

كه شعيب برادر اهل مدين بود و به عنوان رسول به سوى ايشان و نيز به سوى اصحاب ايكه فرستاده شده بود. و در تفسير قمى در ذيل جمله «و اتقوا الذى خلقكم و الجبلة الاولين » آمده كه مقصود از «جبلة الاولين »، خلق اولين است ، و اينكه فرمود: «فكذبوه » يعنى قوم شعيب آن جناب را تكذيب كردند، و مقصود از عذاب در جمله «فاخذهم عذاب يوم الظلة » حرارت و بادهاى مسموم است .

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۴

آيات ۱۹۲ - ۲۲۷، سوره شعراء

وَ إِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَب الْعَلَمِينَ(۱۹۲) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمِينُ(۱۹۳) عَلى قَلْبِك لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ(۱۹۴) بِلِسانٍ عَرَبىٍّ مُّبِينٍ(۱۹۵) وَ إِنَّهُ لَفِى زُبُرِ الاَوَّلِينَ(۱۹۶) أَ وَ لَمْ يَكُن لهَُّمْ ءَايَةً أَن يَعْلَمَهُ عُلَمَؤُا بَنى إِسرءِيلَ(۱۹۷) وَ لَوْ نَزَّلْنَهُ عَلى بَعْضِ الاَعْجَمِينَ(۱۹۸) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِم مَّا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ(۱۹۹) كَذَلِك سلَكْنَهُ فى قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ(۲۰۰) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتى يَرَوُا الْعَذَاب الاَلِيمَ(۲۰۱) فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۲۰۲) فَيَقُولُوا هَلْ نحْنُ مُنظرُونَ(۲۰۳) أَ فَبِعَذَابِنَا يَستَعْجِلُونَ(۲۰۴) أَ فَرَءَيْت إِن مَّتَّعْنَهُمْ سِنِينَ(۲۰۵) ثُمَّ جَاءَهُم مَّا كانُوا يُوعَدُونَ(۲۰۶) مَا أَغْنى عَنهُم مَّا كانُوا يُمَتَّعُونَ(۲۰۷) وَ مَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلا لهََا مُنذِرُونَ(۲۰۸) ذِكْرَى وَ مَا كنَّا ظلِمِينَ(۲۰۹) وَ مَا تَنزَّلَت بِهِ الشيَطِينُ(۲۱۰) وَ مَا يَنبَغِى لهَُمْ وَ مَا يَستَطِيعُونَ(۲۱۱) إِنَّهُمْ عَنِ السمْع لَمَعْزُولُونَ(۲۱۲) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً ءَاخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ(۲۱۳) وَ أَنذِرْ عَشِيرَتَك الاَقْرَبِينَ(۲۱۴) وَ اخْفِض جَنَاحَك لِمَنِ اتَّبَعَك مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۲۱۵) فَإِنْ عَصوْك فَقُلْ إِنى بَرِى ءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ(۲۱۶) وَ تَوَكلْ عَلى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ(۲۱۷) الَّذِى يَرَاك حِينَ تَقُومُ(۲۱۸) وَ تَقَلُّبَك فى السجِدِينَ(۲۱۹) إِنَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۲۲۰) هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَن تَنزَّلُ الشيَطِينُ(۲۲۱) تَنزَّلُ عَلى كلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ(۲۲۲) يُلْقُونَ السمْعَ وَ أَكثرُهُمْ كَذِبُونَ(۲۲۳) وَ الشعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُنَ(۲۲۴) أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فى كلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ(۲۲۵) وَ أَنهُمْ يَقُولُونَ مَا لا يَفْعَلُونَ(۲۲۶) إِلا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَ انتَصرُوا مِن بَعْدِ مَا ظلِمُوا وَ سيَعْلَمُ الَّذِينَ ظلَمُوا أَى مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ(۲۲۷)

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۵

ترجمه آيات اين قرآن كتابى است كه از ناحيه پروردگار جهانيان نازل شده (۱۹۲) و آن را روح الامين نازل كرده (۱۹۳) به قلب تو تا از بيم دهندگان باشى (۱۹۴) به زبان عربى واضح (۱۹۵) و در كتابهاى گذشتگان نيز هست (۱۹۶) آيا براى ايشان همين نشانه كافى نيست كه دانشوران بنى اسرائيل قرآن را مى شناسند؟ (۱۹۷) اگر آن را به بعضى از عجم نازل كرده بوديم (۱۹۸) و آن را براى ايشان مى خواند هرگز بدان ايمان نمى آوردند (۱۹۹) اين چنين انكار را در دل تبهكاران راه مى دهيم (۲۰۰) كه بدان ايمان نياورند تا عذاب الم انگيز را ببينند (۲۰۱) و ناگهانى بر آنها در آيد و بى خبر باشند (۲۰۲) و گويند آيا مهلتمان دهند؟ (۲۰۳) پس چرا عذاب ما را بشتاب مى خواهند (۲۰۴) مگر ندانى كه اگر سالها نعمتشان دهيم (۲۰۵) آنگاه عذاب موعود به آنها رسد (۲۰۶) نعمتى كه داشته اند كارى برايشان نمى سازد (۲۰۷) هيچ دهكده اى را هلاك نكرديم مگر آنكه بيم رسان داشتند (۲۰۸) تا متذكر شوند، و ما هرگز ستمگر نبودهايم (۲۰۹) قرآن را شياطين نازل نكرده اند (۲۱۰) نه حق ايشان بود و نه مى توانستند نازل كنند (۲۱۱) زيرا آنها از شنيدن وحى بركنارند (۲۱۲)

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۶

با خداى يكتا خداى ديگر مخوان و گرنه جزو معذبين خواهى بود (۲۱۳) و خويشان نزديكت را بترسان (۲۱۴) براى مؤ منانى كه پيرويت كرده اند جنبه ملايمت گير (۲۱۵) اگر نافرمانيت كردند بگو من از اعمالى كه مى كنيد بيزارم (۲۱۶) و به خداى نيرومند و رحيم توكل كن (۲۱۷) همان كسى كه وقتى قيام كنى تو را مى بيند (۲۱۸) و همچنين حركت و گشتن تو را در ميان سجده كنان (مى بيند) (۲۱۹) كه او شنوا و دانا است (۲۲۰) آيا خبرتان دهم كه شيطانها به چه كسى نازل مى شوند؟ (۲۲۱) بر همه دروغ سازان گنه پيشه نازل مى شوند (۲۲۲) مسموعات خويش را القا مى كنند و بيشترشان دروغ گويانند (۲۲۳) و شاعران را گمراهان پيروى مى كنند (۲۲۴) مگر نمى بينى كه آنان در هر وادى سرگردانند (۲۲۵) و چيزهايى مى گويند كه خود عمل نمى كنند (۲۲۶) مگر آن كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده اند و خدا را بسيار ياد كرده اند و از پس آن ستمهايى كه ديدند انتقام گرفتهاند، زود باشد كسانى كه ستم كرده اند بدانند كه به كجا بازگشت مى كنند (۲۲۷) بيان آيات اين آيات به مطالبى اشاره مى كند كه به منزله نتيجه اى است كه از داستانهاى هفتگانه استخراج شود و هم توبيخ و تهديدى است براى كفار عصر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و نيز در اين آيات از نبوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) دفاع شده و احتجاج شده به اينكه نام او در كتابهاى آسمانى گذشتگان برده شده و علماى بنى اسرائيل از آن پيشگوئيها اطلاع دارند و نيز از كتاب آسمانى آن جناب ، يعنى قرآن كريم دفاع شده به اينكه : اين كتاب از القاآت شيطانها و اقاويل شعراء نيست . وَ إِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَب الْعَلَمِينَ ضمير در «انه » به قرآن بر مى گردد و از اين آيه به بعد به صدر سوره برگشت شده كه

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۷

فرمود: «تلك آيات الكتاب المبين » و داستان كفر آن اقوام را دنبال مى كند، همچنان كه بعدا نيز مى فرمايد: «و ما ياتيهم من ذكر من الرحمن محدث الا كانوا عنه معرضين فقد كذبوا به » معناى «انزال » و «تنزيل » و موارد استعمال آن دو در آيات قرآن كريم كلمه «تنزيل » و كلمه «انزال » هر دو به يك معناست و آن فرود آوردن است ، چيزى كه هست غالبا انزال را در مورد فرود آوردن به يك دفعه و تنزيل را در مورد فرود آوردن به تدريج ، استعمال مى كنند و اصل نزول در اجسام به اين است كه جسمى از مكانى بلند به پايين آن مكان فرود آيد و در غير اجسام نيز به معنايى است كه مناسب با اين معنا باشد. و تنزيل خداى تعالى به اين است كه چيزى را كه نزدش مى باشد به موطن و عالم خلق و تقدير فرود آورد، چون همواره خود را در مقامى بلند دانسته و به اوصافى چون على و عظيم و كبير و متعال و رفيع الدرجات و قاهر فوق بندگان ستوده ، در نتيجه وقتى او موجودى را ايجاد مى كند و به عالم خلق و تقدير در مى آورد و يا به عبارت ديگر از عالم غيب به عالم شهادت مى آورد، در حقيقت تنزيلى از ناحيه او محسوب مى شود. اين دو كلمه ، يعنى تنزيل و انزال در كلام خداى تعالى به همين عنايت در اشيايى به كار رفته ، مثلا درباره لباس فرموده : «يا بنى آدم قد انزلنا عليكم لباسا يوارى سوآتكم » و در باره چارپايان فرموده : «و انزل لكم من الانعام ثمانية ازواج » و درباره آهن فرموده : «و انزلنا الحديد فيه باس شديد» و درباره مطلق خير فرموده : «ما يود الذين كفروا من اهل الكتاب و لا المشركين ان ينزل عليكم من خير من ربكم » و در مطلق موجودات فرموده : «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم » از جمله آياتى كه بر اعتبار اين معنا در خصوص قرآن دلالت مى كند آيه «انا جعلناه قرآنا عربيا لعلكم تعقلون و انه فى ام الكتاب لدينا لعلى حكيم » است . و اگر در آيه مورد بحث تنزيل را به رب العالمين نسبت داده ، براى اين بود كه دلالت

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۸

كند بر يگانگى رب تعالى ، چون مكرر گفتيم كه مشركين خداى را قبول دارند، ولى او را رب العالمين نمى دانستند، بلكه مى گفتند عالميان هر ناحيهاش ربى دارد و خدا رب آن ارباب است ، نه رب العالمين ، چون خودش به طور مستقيم در عالميان ربوبيت و تدبير ندارد.


→ صفحه قبل صفحه بعد ←