تفسیر:المیزان جلد۱۵ بخش۱۴

از الکتاب
پرش به: ناوبری، جستجو
→ صفحه قبل صفحه بعد ←


اين حقيقت را به اين بيان ارائه داده كه خداى تعالى داراى نورى است عمومى ، كه با آن آسمان و زمين نورانى شده ، و در نتيجه به وسيله آن نور، در عالم وجود، حقايقى ظهور نموده كه ظاهر نبود. و بايد هم اين چنين باشد، چون ظهور هر چيز اگر به وسيله چيز ديگرى باشد بايد آن وسيله خودش به خودى خود ظاهر باشد، تا ديگران را ظهور دهد، و تنها چيزى كه در عالم به ذات خود ظاهر و براى غير خود مظهر باشد همان نور است . پس خداى تعالى نورى است كه آسمانها و زمين با اشراق او بر آنها ظهور يافته اند، همچنان كه انوار حسى نيز اين طورند، يعنى خود آنها ظاهرند و با تابيدن به اجسام ظلمانى و

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۸

كدر، آنها را روشن مى كنند، با اين تفاوت كه ظهور اشياء به نور الهى عين وجود يافتن آنها است ، ولى ظهور اجسام كثيف به وسيله انوار حسى غير از اصل وجود آنها است . در اين ميان نور خاصى هست كه تنها مؤ منين با آن روشن مى شوند، و به وسيله آن به سوى اعمال صالح راه مى يابند و آن نور معرفت است كه دلها و ديده هاى مؤ منين در روزى كه دلها و ديده ها زير و رو مى شود، به آن روشن مى گردد، و در نتيجه به سوى سعادت جاودانه خود هدايت مى شوند، و آنچه در دنيا برايشان غيب بود در آن روز برايشان عيان مى شود. خداى تعالى اين نور را به چراغى مثل زده كه در شيشه اى قرار داشته باشد و با روغن زيتونى در غايت صفا بسوزد و چون شيشه چراغ نيز صاف است ، مانند كوكب درى بدرخشد، و صفاى اين با صفاى آن ، نور على نور تشكيل دهد، و اين چراغ در خانه هاى عبادت آويخته باشد، خانه هايى كه در آنها مردانى مؤ من ، خداى را تسبيح كنند، مردانى كه تجارت و بيع ايشان را از ياد پروردگارشان و از عبادت خدا باز نمى دارد. اين مثال ، صفت نور معرفتى است كه خداى تعالى مؤ منين را با آن گرامى داشته ، نورى كه دنبالش سعادت هميشگى است ، و كفار را از آن محروم كرده ، و ايشان را در ظلماتى قرار داده كه هيچ نمى بينند. پس ‍ كسى كه مشغول با پروردگار خويش باشد و از متاع حيات دنيا اعراض ‍ كند به نورى از ناحيه خدا اختصاص مى يابد،و خدا هر چه بخواهد مى كند، ملك از آن او است ، و باز گشت به سوى او است ، و هر حكمى بخواهد مى راند، قطره باران و تگرگ را از يك ابر مى بارد، و شب و روز را جابجا مى كند، گروهى از حيوانات را طورى قرار داده كه با شكم راه بروند، و گروهى ديگر با دو پا و گروه سوم با چهار پا، با اينكه همه آنها را از آب آفريده . اين آيات چنان نيست كه به كلى با آيات قبلى اجنبى باشد، بلكه وجه اتصالى با آنها دارد، چون آيات قبل كه احكام و شرايع را بيان مى كرد بدينجا خاتمه يافت كه «و لقد انزلنا اليكم آيات مبينات و مثلا من الّذين خلوا من قبلكم و موعظة للمتّقين » كه در آن گفتگو از بيان شد، و معلوم است كه بيان به معناى اظهار حقايق معارف ، و در نتيجه تنويرى است الهى . علاوه بر اين در آيه مذكور كلمه «آيات » آمده بود، و آيات همان قرآن است كه خداى تعالى در چند جا آن را نور خوانده ، مانند آيه «و انزلنا اليكم نورا مبينا»

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۹

اللَّهُ نُورُ السمَوَتِ وَ الاَرْضِ... كلمه «مشكاة » به طورى كه راغب و ديگران گفته اند طاقچه و شكاف بدون منفذ و روزنه اى است كه در ديوار خانه مى سازند، تا اثاث خانه و از آن جمله چراغ را در آن بگذارند، و اين غير از فانوس است ، (چون فانوس جا چراغى منقول و متحرك را مى گويند) و كلمه «كوكب » درى به معناى ستاره پر نور است كه در آسمان چند عدد انگشت شمار از آنها ديده مى شود، و كلمه «ايقاد» به معناى روشن كردن چراغ يا آتش است ، و كلمه «زيت » به معناى روغنى است كه از زيتون مى گيرند. معناى «نور» و توضيح مراد از اينكه فرمود: «خدا نور آسمانها و زمين است ». و كلمه «نور» معنايى معروف دارد، و آن عبارت است از چيزى كه اجسام كثيف و تيره را براى ديدن ما روشن مى كند و هر چيزى به وسيله آن ظاهر و هويدا مى گردد، ولى خود نور براى ما به نفس ذاتش مكشوف و هويدا است ، چيز ديگرى آن را ظاهر نمى كند. پس نور عبارت است از چيزى كه ظاهر بالذات و مظهر غير است ، مظهر اجسام قابل ديدن مى ب اشد. اين اولين معنايى است كه كلمه نور را براى آن وضع كردند و بعدا به نحو استعاره يا حقيقت ثانوى به طور كلى در هر چيزى كه محسوسات را مكشوف مى سازد استعمال نمودند، در نتيجه خود حواس ظاهر ما را نيز نور يا داراى نور كه محسوسات به آن ظاهر مى گردد خواندند، مانند حس سامعه و شامه و ذائقه و لامسه و سپس از اين هم عمومى ترش ‍ كرده شامل غير محسوسش هم نمودند، در نتيجه عقل را نورى خواندند كه معقولات را ظاهر مى كند، و همه اين اطلاقات با تحليلى در معناى نور است ، كه گفت يم معنايش عبارت است از ظاهر بنفسه و مظهر غير. و چون وجود و هستى هر چيزى باعث ظهور آن چيز براى ديگران است ، مصداق تام نور مى باشد، و از سوى ديگر چون موجودات امكانى ، وجودشان به ايجاد خداى تعالى است ، پس خداى تعالى كامل ترين مصداق نور مى باشد، او است كه ظاهر بالذات و مظهر ما سواى خويش است ، و هر موجودى به وسيله او ظهور مى يابد و موجود مى شود. پس خداى سبحان نورى است كه به وسيله او آسمانها و زمين ظهور يافته اند، اين است مراد جمله «اللّه نور السموات و الارض »، چون نور را اضافه كرده به آسمانها و زمين ، و آنگاه آن را حمل كرده بر اسم جلاله «اللّه » و فرموده نور آسمان و زمين الله است ، ناچار منظور آن كسى هم كه آيه را معنا كرده به «اللّه منور السموات و الارض - خدا نورانى كننده آسمانها و

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :.۱۷

زمين است » همين است ، و منظور عمده اش اين بوده كه كسى خيال نكند كه خدا عبارت از نور عاريتى قائم به آسمانها و زمين است ، و يا به عبارت ديگر از وجودى كه بر آنها حمل مى شود و گفته مى شود: آسمان وجود دارد، زمين وجود دارد، اين سخن بسيار باطل است و خدا بزرگ تر از اينها است . خداوند براى همه موجودات «معلوم » است و همه او را مى شناسند. از اينجا استفاده مى شود كه خداى تعالى براى هيچ موجودى مجهول نيست ، چون ظهور تمامى اشياء براى خود و يا براى غير، ناشى از اظهار خدا است ، اگر خدا چيزى را اظهار نمى كرد وهستى نمى بخشيد ظهورى نمى يافت . پس قبل از هر چيز ظاهر بالذات خدا است . و به اين حقيقت اشاره كرده و بعد از دو آيه فرموده : «الم تر ان اللّه يسبح له من فى السموات و الارض و الطير صافات كل قد علم صلاتة و تسبيحه » مگر نمى بينى كه براى خدا تسبيح مى كند هر كس كه در آسمانها و زمين است ، و مرغ در حالى كه بدون بال زدن پرواز مى كند، و هر يك از آنها نماز و تسبيح خود را مى داند، براى اينكه اين آيه براى تمامى موجودات تسبيح اثبات مى كند، و لازمه آن اين است كه تمامى موجودات خدا را بشناسند، چون تسبيح و صلات از كسى صحيح است كه بداند چه كسى را تسبيح مى كند، و براى چه كسى عبادت مى كند، پس اين آيه نظير آيه «و ان من شى ء الا يسبح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم » مى باشد كه به زودى بحث آن خواهد آمد - ان شاء الله تعالى . پس تا اينجا اين معنا به دست آمد كه مراد از نور در جمله «خدا نور آسمانها و زمين است » نور خداست ، كه از آن ، نور عام عالمى نشات مى گيرد، نورى كه هر چيزى به وسيله آن روشن مى شود، و با وجود هر چيزى مساوى است ، و عبارت اخراى آن است و اين همان رحمت عام الهى است .

مقصود از نور خدا همان نور ايمان و معرفت است كه به مؤ منين اختصاص دارد.

مثل نوره - اين آيه شريفه ، نور خدا را توصيف مى كند، و اگر كلمه «نور» را اضافه به ضمير خدا كرده ، و فرموده «نور او» - با در نظر گرفتن اينكه اضافه مذكور، لاميه است و معنايش «نورى كه مال اوست » مى باشد - خود دليل بر اين است كه مراد وصف آن نور كه خود خداست نيست ، بلكه مراد و صف آن نورى است كه خدا آن را افاضه مى كند، البته باز مراد از آن ، نور عامى كه افاضه اش كرده ، و به وسيله آن هر چيزى ظهور يافته و عبارت است از وجودى كه هرچيزى به آن وصف مى گردد نيست به دليل اينكه بعد از تتميم مثل فوق ،

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۱

فرموده : «خدا هر كه را بخواهد به سوى نور خود هدايت مى كند» و اگر مقصود «وجود» بود كه همه موجودات به آن رسيده اند، ديگر به موجود خاصى اختص اص نداشت ، بلكه مراد از آن نور، نورى است خاص كه خداى تعالى آن را تنها به مؤ منين اختصاص داده و آن به طورى كه از كلام استفاده مى شود حقيقت ايمان است . همچنان كه در ساير موارد قرآن كريم مى بينيم خداى سبحان اين نور خاص را به خود نسبت داده ، مثلا فرموده : «يريدون ليطفوا نور اللّه بافواههم و اللّه متم نوره » و نيز فرموده : «او من كان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى النّاس كمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها» و نيز فرموده : «يوتكم كفلين من رحمتة و يجعل لكم نورا تمشون » به و نيز فرموده : «افمن شرح اللّه صدره للاسلام فهو على نور من ربه » و اين نور همان نور ايمان و معرفت است كه گفتيم خداوند به مؤ منين اختصاص داده تا در راه به سوى پروردگارشان از آن استفاده كنند. و مراد از آن قرآن نيست ، همچنان كه بعضى پنداشته اند براى اينكه آيه ، در مقام توصيف عموم مؤ منين است كه قبل از نزول قرآن چه وضعى داشتند و بعد از آن چه وضعى به خود گرفتند، علاوه بر اين در چند جاى قرآن صريحا اين نور را وصف مؤ منين خوانده از آن جمله فرموده : «لهم اجرهم و نورهم » و نيز فرموده «يقولون ربّنا اتمم لنا نورنا» و معنا ندارد كه قرآن وصف مؤ منين باشد، و اگر به اعتبار معارفى كه قرآن براى آنان كشف مى كند در نظر گرفته شود، بازبه همان معنايى كه ما گفتيم بر مى گردد.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۷۲

تمثيل نور خدا به نور چراغ (مثل نوره كمشكوة ...). براى بيان تابش نور ايمان و معرفت در قلوب مؤ منين . «كمشكوه فيها مصباح المصباح فى زجاجة » - آنچه تشبيه به مشكات شده ، به مشكات و همه خصوصياتى كه در آيه براى آن آمده تشبيه شده ، نه تنها به كلمه مشكات ، يعنى «فيها مصباح المصباح فى زجاجة ...» همه در اين تشبيه دخالت دارند، چون اگر تنها به مشكات تشبيه شده باشد معنا فاسد مى شود، و اين در تمثيلات قرآن نظاير زيادى دارد. «الزجاجة كانها كوكب درى » - تشبيه «زجاجة » به «كوكب درى » به خاطر شدت و بسيارى لمعان نور مصباح و تابش آن است ، معمولا وقتى شيشه را روى چراغ بگذارند بهتر مى سوزد، و ديگر با وزش باد نوسان و اضطراب پيدا نمى كند و در نتيجه مانند كوكب درى مى درخشد و درخشش آن ثابت است . «يوقد من شحرة مباركة زيتونة ، لا شرقية و لا غربية يكاد زيتها يضى ء، و لو لم تمسسه نار» - اين آيه خبر بعد از خبر است براى مصباح ، يعنى مصباح مى سوزد در حالى كه اشتعال خود را از درخت مبارك زيتونى گرفته كه نه غربى است و نه شرقى ، يعنى اشتعالش از روغن است كه از درخت زيتون گرفته مى شود.و مقصود از اينكه فرمود آن درخت نه شرقى است و نه غربى اين است كه نه در جانب مشرق روييده و نه در جانب مغرب ، تا در نتيجه سايه آن در جانب مخالف بيفتد، و ميوه اش به خوبى نرسد و روغنش صاف و زلال نشود، بلكه در وسط قرار دارد و ميوه اش به خوبى مى رسد و روغنش زلال مى شود. دليل بر اين معنا، جمله «يكاد زيتها يضى ء، و لو لم تمسسه نار» است ، چون ظاهر سياق اين است كه مراد از آن ، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد. و اما گفتار بعضى از مفسرين كه گفته اند: مراد از جمله «لا شرقيه و لا غربية » اين است كه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق و يا در مغرب برويد بلكه درخت بهشتى است و همچنين گفتار بعضى ديگر كه گفته اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق معمور و مغرب معمور دنيا نيست ، بلكه از درختان شام است در ميان مشرق و مغرب قرار دارد كه زيت آن بهترين زيت است ، قابل قبول نيست ، چون از سياق فهميده نمى شود. «نور على نور» - اين جمله خبر است براى مبتداى حذف شده و آن مبتدا ضميرى

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۳

است كه به نور زجاجة بر مى گردد، و نور زجاجة از سياق فهميده مى شودو معنايش اين است كه نور زجاجة مذكور نورى است عظيم بالاى نور عظيمى ديگر، يعنى نورى در كمال تلمع و درخشش . مراد از جمله «نور على نور» در آيه شريفه و مراد «از بودن نور بالاى نور» به طورى كه بعضى گفته اند: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش . پس مراد اين نيست كه نور معين يا غير معينى است بالاى نورى ديگر نظير آن ، و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است ، بلكه مراد اين است كه آن نورى است متضاعف و دو چندان ، بدون اينكه هر يك از ديگرى متمايز باشد، و اين گونه تعبيرات در كلام شايع است . و اين معنا خالى از جودت و زيبايى نيست و هر چند كه مراد از آن را تعدد نور بدانيم باز خالى از لطف و دقت نمى باشد، چون همانطور كه نور صادر از مصباح نسبتى به مصباح دارد، هم چنين نسبتى هم به شيشه لوله دارد كه باعث درخشش آن شده ، چيزى كه هست نسبتش به مصباح بالاصاله و بالحقيقه است ، و نسبتش به زجاجة به مجاز و استعاره و در عين اينكه نور با تعدد و تغاير دو نسبت ، متعدد مى شود، در عين حال به حسب حقيقت يك نور بيش نيست و زجاجة خودش نور ندارد. پس زجاجة از نظر تعدد نسبت ، نورى دارد غير از نور چراغ ، ولى نور او قائم به نور چراغ است و از آن استمداد جسته است . و اين اعتبار بعينه در نور خداى تعالى كه ممثل له اين مثال است جريان دارد، چون نور ايمان و معرفت در دلهاى مؤ منين نورى است عاريتى و مقتبس از نور خدا و قائم به آن و مستمد از آن است . پس تا اينجا اين مطلب به دست آمد كه «ممثل له » عبارت است از نور خدا كه به دلهاى مؤ منين تابيده و «مثل » عبارت است از نور تابيده از لوله شيشه چراغ ، چراغى كه از روغنى پاك و زلال مى سوزد، و در شيشه قرار دارد، زيرا نور چراغ كه از زجاجة (لوله شيشه اى ) به بيرون مى تابد تابش آن بهتر و قويتر مى باشد، چون آن شيشه و مشكات نور را جمع آورى نموده و به كسانى كه طالب نورند منعكس مى كند. پس آوردن قيد مشكات براى اين است كه بر اجتماع نور در شكم آن ، و انعكاسش به جو خانه دلالت كند، و قيد روغن آن هم از درخت زيتونى نه شرقى و نه غربى براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن ، و جودت آن ، و در نتيجه صفاى نور آن به خاطر خوش سوزيش

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۴

دلالت كند، چون دنبالش مى فرمايد، روغنى است كه تو گويى بدون كبريت هم مى خواهد مشتعل شود، (اينقدر شدت احتراق دارد) و وصف «نور على نور» براى دلالت بر دو برابرى نور، و يا به آن احتمال ديگر بر استمداد نور زجاج از نور مصباح است .

مؤ منينى كه داراى ايمان كامل هستند از نور خدا بهره مى گيرند.

«يهدى اللّه لنوره من يشاء» - اين جمله اول مطلب است ، و اختصاص به مؤ منين را به نور ايمان و معرفت و محروميت كفار را از آن ، تعليل مى كند و از سياق چنين معلوم مى شود كه مراد از «من يشاء - هر كه را بخواهد» همان مردمى هستند كه در آيه «رجال لا تلهيهم تجاره و لا بيع عن ذكر الله ...» يادشان كرده است ، و خلاصه مؤ منينى هستند كه داراى كمال ايمان باشند. و معناى آيه اين است كه خداى تعالى به سوى نور خود هدايت مى كند كسانى را كه داراى كمال ايمان باشند، نه كسانى را كه متصف به كفر باشند، - كه به زودى درباره ايشان سخن مى گويد - و اين به خاطر صرف مشيت او است . و معناى آيه اين نيست كه خدا به مشيت خود بعضى افراد را به سوى نورش هدايت مى كند و بعضى را هدايت نمى كند، تا در تعميم آن محتاج شويم به اينكه بگوييم وقتى هدايت بعضى مورد مشيت و خواست او قرار مى گيرد كه محل مستعد براى قبول هدايت باشد، يعنى حسن سريره و عمل داشته باشد، و اين محل تنها دلهاى اهل ايمان است ، نه اهل كفر، (دقت بفرماييد) دليل بر اينكه معناى آيه همان است كه ما گفتيم نه معنى ديگرى ، جمله «و لله ملك السموات و الارض ...» است به بيانى كه -ان شاء اللّه - خواهد آمد. «و يضرب الله الا مثال للناس و اللّه بكل شى ء عليم » - اين جمله اشاره است به اينكه در باطن مثلى كه زده شد اسرارى از علم نهفته است ، اگر به عنوان مثل آورده شد براى اين بود كه از آسان ترين طرق ، آن حقايق و دقايق را رسانده باشد، تا عالم و عامى هر دو آن را بفهمند، و هر يك نصيب خود را از آن بگيرد، همچنان كه فرموده : «و تلك الامثال نضربها للناس و ما يعقلها الا العالمون » فى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْكرَ فِيهَا اسمُهُ «اذن » در هر چيز، به معناى اعلام اين معنا است كه مانعى از انجام آن نيست . و

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۵

مراد از «رفع بيوت » رفع قدر و منزلت و تعظيم آنهاست و چون عظمت و علو خاص خداى تعالى است و احدى شريك او نيست ، مگر آنكه باز منتسب به او باشد كه به مقدار انتسابش به او، از آن بهره مند مى شود، پس اذن خدا به اينكه اين بيوت رفيع المقام باشند به خاطر اين است كه اين بيوت منتسب به خود اويند. از اينجا معلوم مى گردد كه علت رفعت اين خانه ها همان «يذكر فيها اسمه » است ، يعنى همين است كه در آن بيوت نام خدا برده مى شود. و چون از سياق بر مى آيد كه اين ذكر نام خدا استمرارى است ، و يا حداقل آماده آن هست ، لذا برگشت معنا به اين مى شود كه : اهل اين خانه ها همواره نام خدا را مى برند، و در نتيجه قدر و منزلت آن خانه ها بزرگ و رفيع مى شود. و كلمه «فى بيوت » متعلق به جمله «كمشكاه » در آيه قبلى است و يا متعلق به كلمه «يهدى الله ...» است ، و برگشت هر دو به يكى است . از مصاديق يقينى اين بيوت مساجد است كه آماده هستند تا ذكر خدا در آنها گفته شود، و صرفا براى اين كار ساخته شده اند، همچنان كه فرموده : «و مساجد يذكر فيها اسم اللّه كثيرا»

وصف حال كسانى كه هيچ گاه از ياد خداوند باز نمى مانند!

يُسبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الاَصالِ رِجَالٌ... «تسبيح خدا» به معناى تنزيه او از هر چيزى است كه «لايق » به ساحت قدس او نيست . و كلمه «غدو» جمع غداه به معناى صبح است . و كلمه «آصال » جمع اصيل به معناى عصر است . و كلمه «الهاء» به معناى بازداشتن كسى است از راهى كه مى خواست برود يا كار مهمى كه مى خواست انجام دهد. و كلمه «تجاره » به طورى كه راغب گفته به معناى تصرف در راس المال و سرمايه است به منظور فايده ، مى گويد: در كلام عرب هيچ لغتى نيست كه در آن جيم بعد از تاء آمده باشد مگر اين لغت . و كلمه «بيع » باز به طورى كه او مى گويد به معناى دادن كالا و گرفتن بهاى آن است ، و كلمه «قلب » به طورى كه وى گفته به معناى برگرداندن چيزى از اين رو به آن رو است ، و چون به باب تفعيل برود مبالغه در اين عمل را مى رساند، پس تقليب يعنى بسيار زيرورو كردن يك چيزى ، و تقلب هم قبول همان تقليب است پس «تقلب قلوب و ابصار»

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۶

عبارت است از برگشتن دلها و ديده ها از وجهه ادراكى كه بايد داشته باشند به وجهه اى ديگر. جمله مورد بحث ، صفت بيوت و يا جمله اى است استينافيه و نو، كه جمله «يذكر فيها اسمه » را بيان مى كند، كه چگونه نام خدا را مى برند. و در صبح و شام بودن تسبيح اشاره و كنايه است از استمرار ايشان در اين كار، نه اينكه اين تسبيح را تنها در اين دو هنگام مى گويند و در غير اين دو وقت اصلا تسبيح نمى گويند، و اگر تنها نام تسبيح را برد و از تحميد اسمى نبرد، براى اينكه خدا با جميع صفاتش براى همه روشن است و هيچ پرده و حجابى ندارد، چون نور است و نور چيزى است كه ظاهر به ذات و مظهر غير است ، پس خلوص ‍ در معرفت تنها محتاج به اين است كه آدمى نقائص را از او نفى نموده و او را منزه از آنها بداند، يعنى تسبيح او گويد، همين كه تسبيح كامل شد ديگر معرفت تمام مى شود و چون معرفت خدا تمام شد، آن وقت حمد و ثنا در جاى خود واقع مى گيرد. اشاره به اينكه تسبيح خدا مقدمه حصول معرفت ، و حمد خدا بعد از حصول معرفت اوست جلّ و علا. و كوتاه سخن اينكه جاى توصيف به صفات كمال كه همان حمد است بعد از حصول معرفت مى باشد همچنان كه فرموده : «سبحان اللّه عما يصفون الا عباد الله المخلصين » كه خداى را از توصيف خلق منزه نموده ، مگر توصيف آنهايى كه خدا ايشان را خالص براى خود كرده است . و معناى حمد در تفسير سوره حمد گذشت . و به بيانى ديگر: حمد خداى تعالى عبارت است از ثناى او به صفات كمال ، و اين مساوق و هم زمان است با حصول معرفت ، ولى تسبيح كه تنزيه خدا است از آنچه لايق او نيست مقدمه براى حصول معرفت است ، و آيه شريفه در مقام بيان خصالى از مؤ منين است كه خاصيت آنها هدايت مؤ منين به سوى نور خدا است ، به همين جهت در اين مقام تنها به ذكر تسبيح قناعت كرده كه جنبه مقدمه براى آن دارد، (دقت بفرماييد) رجال «لا تلهيهم تجاره ولا بيع » - كلمه «تجاره » وقتى در مقابل كلمه «بيع » استعمال شود، از نظر عرف استمرار دركسب از آن فهميده مى شود، ولى از بيع ، فروختن براى يكبار فهميده مى شود. پس فرق بين اين دو كلمه فرق بين يك دفعه و استمرار است . بنابراين معناى نفى بيع ب عد از نفى تجارت با اينكه با نفى تجارت بيع هم نفى مى شود اين است كه اهل اين خانه ها نه تنها تجارت استمرارى از خدا بى خبرشان نمى كند، بلكه تك تك معاملات هم ايشان را بى خبر نمى كند.

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۷

وجه اين كه در (رجال لا تلهيهم تجارة و لا بيع ) الهاء تجارت و بيع هر دو نفى شده است.

بعضى از مفسرين گفته اند: وجه اينكه بعد از نفى «الهاء تجاره »، «الهاء بيع » را هم نفى كرده ، اين است كه سود و ربح معامله در بيع ، نقدى و چشم گير است ، ولى در تجارت دو هوا و مشكوك است ، بنابراين اگر تجارت از خدا بى خبرشان نكند، لازمه اش اين نيست كه بيع هم از خدا بى خبرشان نكند، چون ربح بيع نقدى است و در بى خبر كردن انسان از خدا مؤ ثرتر است ، لذا بعد از آنكه فرمود تجارت ايشان را از خدا بى خبر نمى كند، فرمود بيع هم از خدا بى خبرشان نمى كند، و به همين جهت كلمه «لا» را تكرار كرد، تا نفى را بهتر يادآورى نمايد و مطلب را تاءكيد كند، و اين وجه وجه خوبى است . «عن ذكر اللّه و اقام الصلوه و ايتاء الزكوة » - كلمه «اقام » همان اقامه است كه تاى آن به منظور تخفيف حذف شده . و مراد از اقامه نماز و ايتاء زكات ، آوردن همه اعمال صالح است كه خداى تعالى بندگان را بدانها ماءمور كرده كه در زندگى دنيايشان انجام دهند. اقامه نماز وظايف عبوديت بنده را براى خداى سبحان ممثل مى كند، و ايتاء زكات وظايف او را نسبت به خلق ممثل مى سازد، چون نماز و زكات هر يك در باب خود ركنى هستند.

وجه مقابله بين ذكر خدا و اقامه نماز در آيه شريفه

و اينكه بين ذكر خدا و بين اقامه نماز و دادن زكات مقابله انداخته با در نظر گرفتن اينكه اين دو - و مخصوصا نماز - از مصاديق ذكر خدايند اين معنا را مى رساند كه مراد از ذكر اللّه ذكر قلبى است ، كه مقابل فراموشى و غفلت از ياد خدا است ، و خلاصه مراد از آن ذكر علمى و مراد از نماز و زكات ذكر عملى است . پس مقابله مذكور اين معنا را مى رساند كه مراد از جمله «عن ذكر اللّه و اقام الصلاة و ايتاء الزكاة » اين است كه اهل اين خانه ها از ياد مستمرى خدا در دلهايشان و ذكر موقت به اعمالشان از نماز و زكات منصرف نشده و به هيچ چيز ديگرى نمى پردازند، اينجا است كه خواننده درك مى كند كه تقابل بين تجارت و بيع و بين ذكر خدا و اقامه نماز و دادن زكات چقدر زيبا است ، چون اين تقابل اين معنا را مى رساند كه اهل اين خانه را ملهى مستمر و موقت از ياد مستمر و موقت باز نمى دارد، (دقت فرماييد) «يخافون يوما تتقلب فيه القلوب و الابصار» - منظور از اين روز، روز قيامت است . و مراد از «قلوب » و «ابصار» دلها و ديدگان عموم مردم - اعم از مؤ من و كافر - است ، براى اينكه اين دو كلمه در آيه شريفه به صيغه جمع ، و با الف و لام آمده كه افاده عموم مى كند. مقصود از اينكه درباره قيامت فرمود: «تتقلب فيه القلوب و الابصار» و اما علت تقلب قلوب و ابصار، از آياتى كه در وصف روز قيامت آمده بر مى آيد كه

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۸

اين تقلب به خاطر ظهور حقيقت و كنار رفتن پرده ها از روى حقايق است ، مانند آيه «فكشفنا عنك غطائك فبصرك اليوم حديد» و آيه «و بدالهم من اللّه ما لم يكونوا يحتسبون » و آياتى ديگر. در نتيجه اين تقلب دلها و ديدگان در آن روز از مشاهده و رويت دنيايى كه خاصيتش غفلت از خدا و حق و حقيقت است به سوى سنخ ديگرى از مشاهده و رويت متصرف مى شود، و آن عبارت است از رويت به نور ايمان و معرفت كه مؤ من آن روز با نور پروردگارش بينا مى گردد، در نتيجه چشمش به كرامت هاى خدا مى افتد، بر خلاف كفار كه آن روز از جهت اين نور كورند. و جز آنچه مايه بدبختى ايشان است نمى بينند، همچنان كه درباره آن روز فرموده : «و اشرقت الارض بنور ربها» و نيز فرموده : «يوم ترى المؤ منين و المؤ منات يسعى نورهم بين ايديهم و بايمانهم » و نيز فرموده : «و من كان فى هذه اعمى فهو فى الاخرة اعمى » و همچنين فرموده : «وجوه يومئذ ناضره الى ربها ناظره » و نيز فرموده : «كلا انهم عن ربهم يومئذ لمحجوبون » از آنچه گذشت چند نكته روشن گرديد: اول ، علت اينكه در ميان همه اوصاف قيامت ، صفت تقلب قلوب و ابصار را ذكر فرمود اين است كه منظور آيه بيان آن وسيله اى است كه بايد با آن ، به سوى هدايت خدا به نورش كه همان نور ايمان و معرفت و نور مخصوص به روز قيامت و بينايى در آن روز است توسل جست ، و معلوم است كه در چنين مقامى از ميان صفات قيامت مناسب تر همان تقلب قلوب و ابصار مى باشد. دوم اينكه : مراد از قلوب و ابصار جانها و بصيرتها است . سوم اينكه : توصيف روز قيامت به دو صفت «تقلب قلوب » و «تقلب ابصار» به منظور

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۷۹

بيان علت خوف است ، زيرا اهل اين خانه از اين نظر از روز قيامت مى ترسند كه در آن روز دلها و ديده ها زير و رو مى گردد و از اين تقلب بيم دارند، چون يكى از دو طرف محروم شدن از نور خدا و از نظر به كرامت او است ، كه خود شقاوت دائمى و عذاب جاودانى است . پس اهل اين خانه در حقيقت از خودشان مى ترسند. لِيَجْزِيهُمُ اللَّهُ أَحْسنَ مَا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُم مِّن فَضلِهِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ

توضيح فراز اول آيه پاداش مؤ منان «

ليجزيهم الله احسن ما عملوا». ظاهرا لام در جمله «ليجزيهم » لام غايت باشد، و آنچه در خلال كلام ذكر كرده اعمال صالح و اجر جميل بر هر عمل صالح است ، اعمال صالحى كه قرآن كريم آنها را توصيه كرده ، و بنابراين معنى جمله «ليجزيهم احسن ما عملوا» اين است كه خداى تعالى به ايشان در مقابل هر عمل صالحى كه در هر باب كرده اند پاداش بهترين عمل در آن باب را مى دهد، و برگشت اين حرف به اين مى شود كه خدا عمل ايشان را پاك مى كند، تا بهترين عمل شود و بهترين پاداش را داشته باشد، به عبارتى ديگر در اعمال صالح ايشان خرده گيرى نمى كند، تا باعث نقص ‍ عمل و انحطاط ارزش آن شود، در نتيجه عمل حسن ايشان احسن مى شود. مؤ يد اين معنا جمله ذيل آيه است كه مى فرمايد: «و اللّه يرزق من يشاء بغير حساب » براى اينكه ظاهر اين جمله اين است كه خداى تعالى در حساب حسنات ايشان سخت گيرى و دقت نمى كند، و از جهات نقصى كه ممكن است داشته باشد صرف نظر مى نمايد، و حسن را ملحق به احسن مى كند. توضيح فراز دوم آن «و يزيدهم من فضله ». كلمه فضل در جمله «و يزيدهم من فضله » به معناى عطاء است ، و اين خود نص در اين است كه خداى تعالى از فضل خودش آنقدر مى دهد كه در برابر اعمال صالح قرار نمى گيرد، بلكه بيشتر از آن است ، از اين آيه روشن تر آيه ديگرى است كه در جاى ديگر آمده و مى فرمايد: «لهم ما يشاون فيها و لدينا مزيد» چون ظاهر آن اين است كه آن بيشترى امرى است ماوراى خواسته آنان ، و مافوق آنچه كه ايشان هوس ‍ آن كنند. اين نكته را هم بگوييم كه در قرآن كريم در موارد متعددى اجر صالحان را منوط به خواسته خود آنان كرده ، از آن جمله مثلا مى فرمايد: «اولئك هم المتقون ، لهم ما يشاون عند ربهم ذلك جزاء المحسنين » و نيز فرموده : «ام جنة الخلد التى وعد المتقون كانت لهم جزاء

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۸۰

و مصيرا، لهم فيها ما يشاون خالدين » و نيز فرموده : «لهم فيها ما يشاون كذلك يجزى الله المتقين » پس اين پاداش زيادى غير از پاداش اعمال است و از آن عالى تر و عظيم تر است ، چون چيزى نيست كه خواسته انسان به آن تعلق گيرد و يا با سعى و كوشش به دستش آورد، و اين عجيب ترين وعده اى است كه خدا به مؤ منين داده ، و ايشان را به آن بشارت مى دهد، پس شما خواننده عزيز هم در آن دقت بيشترى بكنيد.

توضيح فراز سوم آيه پاداش مؤ منان (و الله يرزق ...).

«و اللّه يرزق من يشاء بغير حساب » - اين جمله استينافى يعنى ابتدايى و اول كلام مى باشد، و برگشت آن به تعليل دو جمله قبل است به مشيت خدا، نظير جمله «يهدى اللّه لنوره من يشاء» كه در سابق بيانش گذشت . و حاصلش اين است كه ايشان اعمال صالحى انجام دادند و اجرى كه دارند برابر عملشان است ، همچنان كه ظاهر آيه و توفى كل نفس ما عملت و آيات ديگرى نظير آن همين است و ليكن خداى تعالى در برابر هر عملى از اعمال حسنه شان كه كرده اند پاداش بهترين عملى كه در آن باب هست به ايشان مى دهد، بدون اينكه در حسابشان مداقه اى بكند، و اين موهبت فضلى است از ناحيه خدا (بدون اينكه بنده مستحق آن باشد) تازه از اين بالاتر هم مى دهد، و آن چيزى است كه آنقدر اعلى و ارفع است كه درك و شعور بشرى از تصور آن عاجز است ، اصلا تصورش را هم نمى تواند بكند، و در نتيجه آن را نمى خواهد، و اين نيز موهبتى و رزقى است حساب نشده . و رزق از ناحيه خدا صرف موهبت است ، بدون اينكه بنده مرزوق ، چيزى از آن را مالك باشد، و يا مستحق و طلبكار از خدا باشد، اين خدا است كه مى تواند به هر كس هر چه بخواهد از آن رزق ارزانى بدارد. چيزى كه هست خدا خودش وعده داده ، و بر انجاز وعده اش سوگند هم خورده و فرموده : «فورب السّماء و الارض انه لحق » و با اين وعده مؤ كد ايشان را مالك استحقاق اصل زرق كرده ، يعنى همان مقدارى كه پاداش اعمالشان باشد و اما بيشتر از آن را تمليك ايشان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۸۱

نكرده ، لذا مى تواند و اختيار دارد كه آن زايد را به هر كس بخواهد اختصاص دهد، بنابراين هيچ علتى جز مشيت او براى آن نيست ، و اين بحث تتمه اى دارد كه به زودى در بحث مستقلى بدان مى رسيم - ان شاء الله .


→ صفحه قبل صفحه بعد ←